کتاب خانه ای برای یادگیری

وقتی ایزیدور آیزاک رابی در سال ۱۹۴۴ برندهٔ جایزهٔ نوبل فیزیک شد، از او پرسیدند چرا تصمیم گرفت دانشمند شود. او پاسخ داد: «مادرم مرا دانشمند کرد. بقیهٔ مادرهای بروکلین از فرزندانشان می‌پرسیدند: "خب، امروز چیزی یاد گرفتی؟" اما مادر من همیشه می‌پرسید: "ایزی، امروز سؤال خوبی پرسیدی؟" همین تفاوت کوچک، یعنی تشویق به پرسیدن سؤال‌های خوب، مرا به‌سمت دانشمندشدن سوق داد.»[۱۱]

موفقیت در انجام‌دادن کاری، خود نوعی پاداش است. انسان وقتی مطلب جدید و جالبی یاد می‌گیرد، حال خوبی پیدا می‌کند.

پیتر گری، روان‌شناس، فایدهٔ این نوع بازی را بررسی کرده است و می‌گوید: «بازی مهم‌ترین راهی است که بچه‌ها از طریق آن علایق و توانمندی‌هایشان را رشد می‌دهند.» اما فواید بازی به همین‌جا ختم نمی‌شود. وقتی بچه‌ها بیرون از خانه، در فضای باز دور هم جمع می‌شوند و بازی می‌کنند، در واقع «می‌آموزند که چگونه تصمیم بگیرند، مسئله حل کنند، خودکنترلی را تمرین کنند و به قانون‌ها پایبند باشند». در بازی‌های آزاد، «کودکان یاد می‌گیرند چگونه احساسات خود را تنظیم کنند، دوست‌یابی را تمرین کنند، با دیگران به‌عنوان افراد برابر تعامل داشته باشند و شادی را تجربه کنند».

در سال ۱۹۲۹، مصاحبه‌ای با آلبرت انیشتین در آپارتمانش در برلین انجام شد. از او پرسیدند که بیشتر به تخیلش اعتماد دارد یا به دانشش؟ او پاسخ داد: «من آن‌قدر هنرمندم که آزادانه از تخیلم استفاده کنم. تخیل از دانش مهم‌تر است. دانش محدود است، اما تخیلْ جهان را در بر می‌گیرد.»[۱۱] این دیدگاه دربارهٔ یادگیری، از همان زمان، بارها مطرح شده است و در جای‌جای این کتاب نیز مطرح می‌شود.

گفت: «برای اینکه یادگیری عمیق شکل بگیرد، بچه‌ها باید متوجه شوند که چقدر چیزها هست که نمی‌دانند. نمی‌توان فقط با حفظ‌کردن پاسخ‌های درست، مسیر زندگی را طی کرد. باید بیاموزند همواره از خودشان بپرسند چرا به فلان باور اعتقاد دارند.» پس از مکثی کوتاه، افزود: «همچنین دوست دارم فرزندانمان انسان‌هایی همدل باشند؛ به دیگران اهمیت بدهند.»

در شش سال گذشته، با صدها پدر و مادر گفت‌وگو کرده‌ایم که همگی دغدغه‌هایی مشابه دربارهٔ مدرسه و آیندهٔ فرزندانشان داشتند. این افراد از طیف‌های گوناگون بودند؛ برخی تحصیلات رسمی اندکی داشتند و برخی دیگر دارای چندین مدرک دانشگاهی بودند. بااین‌حال، یک نکته میان همه‌شان مشترک بود: نوعی آگاهی نگران‌کننده از ناپایداری و پیش‌بینی‌ناپذیری جهان امروز.

پیتر گری، روان‌شناس، فایدهٔ این نوع بازی را بررسی کرده است و می‌گوید: «بازی مهم‌ترین راهی است که بچه‌ها از طریق آن علایق و توانمندی‌هایشان را رشد می‌دهند.»

روایت را با همین صحنه آغاز می‌کنیم تا نشان دهیم چقدر مهم است به نوجوانان آزادی عمل و حس خودمختاری بدهیم. ممکن است دیگر نتوان دنیای بازی‌های خیابان روآنوک را بازسازی کرد، اما هنوز می‌توان راه‌هایی یافت که کودکان خودشان ابتکارعمل را به دست بگیرند. هنگام حمایت از فرزندانتان در مسیر یادگیری، می‌توانید آگاهانه مراقب باشید که در دام شیوه‌های افراطی فرزندپروری، مثل والدگری هلیکوپتری، گرفتار نشوید.

پیامد این روند چه بوده است؟ گری خاطرنشان می‌کند که با تغییر شکل بازی‌ها، وضعیت سلامت روان کودکان نیز دچار دگرگونی‌هایی شده است. میزان «اضطراب، افسردگی، احساس درماندگی و حتی خودشیفتگی» در میان کودکان افزایش یافته و به‌باور او، این تغییر در سبک بازی به بروز این مشکلات روان‌شناختی دامن زده است.

دادن قدرت تصمیم‌گیری بیشتر به کودکان به این معنا نیست که با هر خواستهٔ خطرناکشان موافقت کنید. اما بهتر است تا جای ممکن از مخالفت‌ها و اصلاح‌های مکرر پرهیز کنید، به‌ویژه وقتی بزرگ‌تر می‌شوند. صرفاً به‌خاطر اینکه پیشنهادی برای شما جذاب نیست، آن را رد نکنید و اگر ترجیح می‌دهید فرزندتان کار دیگری انجام دهد، علتش را توضیح دهید. اگر فکر می‌کنید فعالیت دیگری مناسب‌تر است (مثلاً جالب‌تر، ایمن‌تر یا مفیدتر است)، دلیلش را آرام و با لبخند بیان کنید. پیشنهادتان باید بر پایهٔ شواهد باشد، نه فقط سلیقهٔ شخصی. همچنین، آماده باشید از نظر آن‌ها تأثیر بگیرید یا راهی برای ترکیب پیشنهادهایشان با نظر خودتان پیدا کنید.

وقتی کودکان می‌بینند والدینشان کتاب می‌خوانند یا دربارهٔ مطلبی که یاد گرفته‌اند صحبت می‌کنند، نگرششان به یادگیری دگرگون می‌شود.

می‌توانید از همان سال‌های نخست، فضایی حمایتی برای کودکتان فراهم کنید. برای نمونه، فهرستی از کتاب‌های مناسب کودکان تهیه کنید و اجازه دهید فرزندتان از میان آن‌ها انتخاب کند. کتاب‌داران و معلمان می‌توانند در تهیهٔ این فهرست کمک کنند. سازمان آموزش فلسفه نیز فهرستی از کتاب‌های پیشنهادی دارد که هرچه در این کتاب پیش بروید، ارزشش بیشتر برایتان آشکار می‌شود. [۹] مهم‌تر از همه، کاری کنید که هنگام سؤال‌پرسیدن، کودک احساس راحتی کند. اگر سؤال دشواری پرسید، با گشاده‌رویی واکنش نشان دهید و بگویید: «چه سؤال خوبی! ببینیم می‌توانیم برایش جوابی پیدا کنیم.» بعضی کودکان به‌دلیل ترس از اینکه نادان به نظر برسند، کمتر سؤال می‌پرسند.

پژوهش‌های روزافزون نشان داده‌اند که تشویق شخصیت، به‌جای پرورش ذهنیت رشد، نگرشی ثابت به هوش ایجاد می‌کند. بهتر است به‌جای تحسین هوش کودک، بگویید: «برای این مقاله خیلی زحمت کشیدی» یا «راهکارهای خوبی به کار بردی» یا «بیا این روش‌ها را حفظ کنیم تا بعداً دوباره ازشان استفاده کنیم». این‌گونه بازخوردها تمرکز کودک را بر تلاش و فرایند یادگیری معطوف می‌کند، نه بر ویژگی‌های ذاتی و تغییرناپذیر.

شاید در تمام تاریخ بشر، کسی به‌اندازهٔ توماس میدگلی با نادیده‌گرفتن اهداف مهم یادگیری، به سلامت انسان و کرهٔ زمین آسیب وارد نکرده باشد. این مهندس پرمدعا و شیمی‌دان آماتور اهل اوهایو، هیچ‌گاه پیش‌فرض‌هایش را با دقت نقد نکرد، نتایج کارش را از دیدگاه‌های دیگر نسنجید و پیامدهای احتمالی آن‌ها را پیش‌بینی نکرد؛ کاری که می‌خواهیم شما فرزندانتان را به انجام‌دادنش ترغیب کنید. استیون جانسون، نویسنده‌ای در مجلهٔ نیویورک تایمز، به‌درستی نوشت: «شاید هیچ فرد دیگری در تاریخ بشر نباشد که به‌اندازهٔ توماس میدگلی به سلامت انسان و سیارهٔ زمین آسیب زده باشد.»[۱۸]

«برای یادگیری عمیق، کودکان باید بفهمند که چقدر نمی‌دانند. زندگی با حفظ‌کردن جواب‌های درست پیش نمی‌رود. آن‌ها باید بتوانند نظرات خودشان را نقد کنند.» شاید کلمهٔ محافظه‌کار به ما یادآوری کند که آدم‌های تحصیل‌کرده باید در برابر هر تغییری، به‌ویژه تغییراتی که با طبیعت سروکار دارند، تأمل کنند، از نظر اخلاقی آن را بررسی کنند و راه‌های جایگزین را در نظر بگیرند. چگونه می‌توانید به فرزندانتان کمک کنید تا عادت‌های ذهنی مبتنی بر احتیاط و سنجشگری را در خود پرورش دهند؟ تأکید کنید که پول نباید یگانه معیار تصمیم‌گیری علمی یا آموزشی باشد. تشویقشان کنید تا با افرادی که از نظر سیاسی، اقتصادی، اجتماعی یا مذهبی با آن‌ها متفاوت‌اند، گفت‌وگو کنند.

همان‌طور که آدام گرانت، روان‌شناس، می‌گوید: «دنبال دلایلی بگردید که نشان دهد ممکن است اشتباه کنید، نه دلایلی که درستی شما را تأیید کند.»

به پیامدهایی فکر کنید که ممکن است از هوش مصنوعی، دست‌کاری ژن‌ها، نانوبات‌ها یا سایر نوآوری‌های اعجاب‌انگیز حاصل شود. اگر نسل‌های آینده، چه دانشمند و چه شهروند، یاد بگیرند چنین پیشرفت‌هایی را با دقت، آگاهی و سرعت بیشتری از میدگلی و همکارانش بررسی کنند، آن‌گاه نوعی «احتیاط هوشمندانه» دگرگونی بزرگی در آیندهٔ جهان ایجاد خواهد کرد.

اگر می‌خواهید در خانه‌تان باورهایی ریشه‌دار و اثرگذار شکل دهید که به فرزندتان کمک کند از مدرسه بیشترین بهره را بگیرد، باید ابتدا با این باور عمیق و کهنه روبه‌رو شوید که برخی افراد ذاتاً باهوش‌اند و برخی نه، و آن را از ذهن خود بزدایید. برای این کار، شاید کمی از جسارت پیتر پن لازم باشد. باید باور داشته باشید که می‌توانید کاری را انجام دهید که تاکنون تجربه نکرده‌اید. بله، منظور ما همان اعتمادبه‌نفس و دُز سالمی از خودکارآمدی ادراک‌شده است.

در یکی از مطالعات، گروهی از کودکان به‌خاطر باهوش‌بودنشان تحسین شدند و گروهی دیگر بابت تلاشی که کرده بودند. سپس هر دو گروه را در موقعیتی قرار دادند که در آن شکست می‌خوردند. کودکانی که به‌خاطر هوششان تشویق شده بودند، اغلب می‌گفتند: «از عهده‌اش برنمی‌آیم» یا «به‌قدر کافی باهوش نیستم». اما آن‌هایی که بابت تلاششان تشویق شده بودند، حتی با وجود شکست‌های پیاپی، به کار ادامه می‌دادند. ممکن بود بگویند: «خیلی سخت است» یا «باید راهی برای حلش پیدا کنم»، اما دل‌سرد نمی‌شدند و کنار نمی‌کشیدند. [۷]

برای اینکه کودکان بیشترین بهره را از مدرسه ببرند، باید انگیزه‌ای درونی، آن‌ها را به یادگیری ترغیب کند. در این مسیر، والدین یا این انگیزه را شعله‌ور می‌کنند یا متأسفانه، باعث خاموشی‌اش می‌شوند. اولین توصیهٔ ما این است که توجه زیادی به نمره‌ها نشان ندهید. در عوض، بر لذت و شگفتیِ یادگرفتن موضوعات جدید تمرکز کنید. بسیاری از مدارس پیشرفته، در پنج یا شش سال اول تحصیل، نمره‌دهی را کاملاً کنار گذاشته‌اند. حتی اگر مدرسهٔ فرزندتان چنین نکرده باشد، به‌ویژه در این شرایط، می‌توانید کسی باشید که ارزش یادگیری را صرف‌نظر از نمره و صرفاً به‌خاطر خود یادگیری به فرزندتان نشان می‌دهد.

برای اینکه کودکان بیشترین بهره را از مدرسه ببرند، باید انگیزه‌ای درونی، آن‌ها را به یادگیری ترغیب کند. در این مسیر، والدین یا این انگیزه را شعله‌ور می‌کنند یا متأسفانه، باعث خاموشی‌اش می‌شوند. اولین توصیهٔ ما این است که توجه زیادی به نمره‌ها نشان ندهید. در عوض، بر لذت و شگفتیِ یادگرفتن موضوعات جدید تمرکز کنید. بسیاری از مدارس پیشرفته، در پنج یا شش سال اول تحصیل، نمره‌دهی را کاملاً کنار گذاشته‌اند. حتی اگر مدرسهٔ فرزندتان چنین نکرده باشد، به‌ویژه در این شرایط، می‌توانید کسی باشید که ارزش یادگیری را صرف‌نظر از نمره و صرفاً به‌خاطر خود یادگیری به فرزندتان نشان می‌دهد.

از فرزندتان بپرسید چه چیزهایی برایش هیجان‌انگیز است و کدام درس‌ها یا موضوعات را بیشتر دوست دارد. تشویقش کنید دنبال علایقش برود. با پرسش‌هایی مثل «اگر یک قالیچهٔ جادویی داشتی که می‌توانست تو را به هر جایی ببرد، کجا می‌رفتی؟» تخیلش را به کار بگیرید. سر میز شام گاهی از ریاضی یا تاریخ بگویید. با علاقه و اشتیاق از او بپرسید در مدرسه چه آموخته است. از او بپرسید چرا موضوعی را باور دارد و چه دلیلی برایش دارد. البته مراقب باشید که این پرسش‌ها هرگز شکل بازجویی یا امتحان به خود نگیرند. این گفت‌وگو باید شبیه یک بازی شاد باشد.