کتاب چهل حکمت نبوی (ص)

گفتم: توکّل بر خداوند (عز) چیست؟ گفت: دانستن اینکه مخلوقات نه میتوانند ضرر برسانند و نه فایده؛ نه میتوانند ببخشند و نه منع کنند؛ و ناامید شدن از مردم. هر گاه بنده چنین باشد، برای کسی جز خدا عملی انجام نمیدهد و جز خدا امیدوار به کسی نیست و از هیچ کسی هم جز او نمیترسد و جز به خدا به هیچ کس طمع ندارد؛ این همان توکّل است.

«وَ صَلِّ صَلَاةَ مُوَدِّعٍ»؛ این هم یک توصیهٔ حضرت که بنده بارها این حدیث را میخواستم بخوانم، به خاطر این یک کلمه‌اش نخواندم؛ چون دیدم ما خودمان به این یک کلمه عامل نیستیم. هر وقت نماز میخوانی، نماز کسی را بخوان که دارد با نماز وداع میکند و دیگر آخرین نماز عمرش است؛ ببینید [آن موقع] چه جور انسان نماز میخواند! متأسّفانه ماها این را رعایت نمیکنیم.

امام صادق (ع) میفرماید که رسول خدا (ص) فرمود: سه خصلت است که هر که همه را یا یکی را دارد، روزی که جز سایهٔ او سایه‌ای نباشد، در سایهٔ عرش خدا میباشد: کسی که به مردم دهد آنچه را خودش از آنها میطلبد؛ و کسی که گامی پیش و پس ننهد تا بداند که آن پسند خدا است؛ و کسی که عیبی از برادر مسلمانش نگیرد تا وقتی که آن را از خودش برگیرد؛ زیرا هیچ عیبی از خود برنگیرد جز اینکه عیب دیگرش پدید گردد؛ مرد را همین بس که به جای دیگران به خود بپردازد.

«سمع» یعنی توجّه کردن، شنیدن، استماع، مبالات. اوّلی این است؛ جامعهٔ علمی_مذهبی شیعه اوّلین چیزی که لازم دارد مبالات است؛ باید نسبت به مسائل جهان پیرامون خودش مبالات داشته باشد؛ شاید [منظور از] سمع اشارهٔ به این است. رها کردن، هر چه شد شد، به ما چه، ما که نمیتوانیم، به ما چه ربطی دارد، اینها نمیشود؛

اساس لغزشهای انسان غفلت از خود است؛ حالا غفلت از خود ابعادی دارد؛ یکی از ابعاد آن همین است که انسان از عیوبی که در خودش هست، از لغزشهایی که از خود او سر میزند غافل بشود. خیلی چیزها هست که انسان از دیگران آنها را زشت میشمرد امّا نوبت به خود انسان که میرسد، با چشم مسامحه به آنها نگاه میکند، آنها را آن‌قدر زشت نمیشمارد. این غفلت از خود و از عیوب خود موجب میشود که انسان چشمش را روی عیوب دیگران باز کند، هر چیزی را که در دیگری عیب است ببیند و بزرگ بشمرد و بر آن ترتیب اثر بدهد. ولی فایدهٔ اوّلِ کسی که قبل از اینکه به دیگران مشغول بشود به خود مشغول شد، این است که به فکر علاج خود می‌افتد، به فکر اصلاح خود می‌افتد، میفهمد که محتاج اصلاح است، میداند که باید به درمان خود بپردازد.

معیار جهاد، شمشیر نیست، میدان جنگ هم نیست؛ معیار جهاد همان چیزی است که امروز در تعارف زبان فعلی فارسیِ ما در [معنای] کلمهٔ مبارزه وجود دارد که «فلانی آدم مبارزی است، فلانی آدم مبارزی نیست». نویسنده دو جور داریم: نویسندهٔ مبارز در نویسندگی‌اش، نویسندهٔ غیر مبارز؛ عالِم مبارز، عالم غیر مبارز؛ دانشجوی مبارز، طلبهٔ مبارز و غیر مبارز؛ جامعهٔ مبارز و جامعهٔ غیر مبارز؛ جهاد یعنی مبارزه

اگر کسی علیه دوست جد و جهد کند این جهاد نیست، این فتنه است، اخلال است. کسی جد و جهد کند، تلاش کند در مقابل دولت حق، در مقابل صلاح، در مقابل نظام حق، این فتنه است، این جهاد نیست؛ این محاربه است. حالا این جد و جهدی که انجام میگیرد، به هر شکلی باشد؛ به شکل نوشتن باشد، به شکل گفتن باشد، به شکل کتاب باشد، به شکل شب‌نامه باشد، به شکل شایعه‌پراکنی باشد، به شکل نق زدن باشد، به شکل منفی‌بافی باشد _همهٔ اَشکال را دارد_ همهٔ اینها میشود فتنه‌گری، اغواگری؛ بعضی از اَشکالش محاربه است

امام صادق (ع) فرمود: پیامبر اکرم (ص) ضمن سفارشهایش به حضرت علی (ع) فرمود: ای علی! تو را از سه صفت منفی بزرگ نهی میکنم: حسد و حرص و دروغ.‌

از جمله وصیّتهایی که پیامبر خدا (ص) به امیرالمؤمنین (ع) کرد این بود که فرمود: ای علی! سه خصلت از اخلاق نیکو است: به کسی که تو را محروم کرده، عطا کنی و با کسی که تو را قطع کرده، پیوند برقرار کنی و کسی را که به تو ستم کرده، ببخشی.

فَقَالَ:یَا رَسُولَ اللهِ أَوْصِنِی وَ أَقْلِلْ لَعَلِّی أَنْ أَحْفَظَ قَالَ: أُوصِیکَ بِخَمْسٍ: بِالْیَأْسِ عَمَّا فِی أَیْدِی النَّاسِ فَإِنَّهُ الْغِنَی وَ إِیَّاکَ وَ الطَّمَعَ فَإِنَّهُ الْفَقْرُ الْحَاضِرُ وَ صَلِّ صَلَاةَ مُوَدِّعٍ وَ إِیَّاکَ وَ مَا تَعْتَذِرُ مِنْهُ وَ أَحِبَّ لِأَخِیکَ مَا تُحِبُّ لِنَفْسِکَ.

اساس لغزشهای انسان غفلت از خود است

و هیچ طبیبی برای اصلاح دردهای درونی ما و عیوب اخلاقی ما بهتر از خود ما نیست که همّت کنیم و آنها را اصلاح کنیم.

جهاد متقوّم است بر این دو رکن: یکی اینکه در آن جد و جهد باشد؛ یکی اینکه در مقابل دشمن باشد.

پیامبر اکرم (ص) فرمود: هفت نفر در سایهٔ عرش خدای (عز) میباشند، روزی که جز سایهٔ او سایه‌ای نباشد: امام عادل؛ و جوانی پرورده در عبادت خدای (عز)؛ و مردی که با دست راست صدقه دهد و از دست چپش هم آن را نهان دارد؛ و مردی که در خلوت یاد خدای (عز) کند و از ترس خدا چشمانش گریان شود؛ و مردی که وقتی که به برادر مؤمنش برمیخورد، و به او بگوید براستی من تو را در راه خدای (عز) دوست دارم؛ و مردی که وقتی از مسجد بیرون می‌آید، در دل دارد که بدان بازگردد؛ و کسی که اگر زنی زیبا او را به خود بخواند، پاسخ دهد که من از خدا که پروردگار جهانیان است میترسم و او را اجابت نکند.

از امام رضا (ع) نقل شده که ایشان از اجدادشان (ع) نقل میکنند که امیرالمؤمنین (ع) فرمود: خالدبن‌زید نزد رسول خدا (ص) آمد و عرض کرد: ای رسول خدا! به من سفارشی کوتاه بیان بفرمایید شاید به یادم بماند. فرمود: تو را به پنج چیز سفارش میکنم؛ به نومیدی از آنچه مردم دارند که این بی‌نیازی است؛ و بپرهیز از طمع که آن فقری است روبه‌رو؛ و طوری نماز بگزار که گویا با نماز بدرود میکنی؛ و بپرهیز از آنچه باید از آن پوزش بخواهی؛ و بخواه برای برادرت آنچه برای خود میخواهی.

عبدالله‌بن‌الحسن از مادرش فاطمه دختر امام حسین (ع) و او نیز از پدرش نقل میکنند که رسول خدا (ص) فرمود: سه خصلت است که در هر کس باشد، خصلتهای ایمان در او کامل شده است: کسی که وقتی خشنود شد، خشنودی‌اش او را به گناه و باطل نکشاند؛ و وقتی خشمگین شد، خشم او، او را از حق بیرون نکند؛ و وقتی قدرت یافت، به آنچه مال او نیست دست‌درازی نکند.

سول خدا (ص) فرمود: امّت خود را به پنج چیز وصیّت میکنم: سخن حق را گوش دهند، از خدا اطاعت کنند، از کفر به اسلام هجرت نمایند، جهاد داشته باشند، و با جماعت حرکت کنند؛ هر کس مردم را به جاهلیّت دعوت کند در یکی از گودالهای جهنّم قرار میگیرد. بحارالانوار، ج ۶۶، ص ۴۰۳

«أَرْبَعٌ مَنْ کُنَّ فِیهِ کَانَ فِی نُورِ اللهِ الْأَعْظَمِ»؛ چهار خصلت در هر کسی که باشد، در نور اعظمِ پروردگار است. حالا [منظور از] این نور، نور هدایت است و نوری است که بر ذهن انسان و دل مؤمن میتابد و یا امر دنیا و آخرت او را اصلاح میکند، علی‌الظّاهر این است که هم از لحاظ فکری و قلبی او را هدایت میکند، هم او را هدایت میکند از لحاظ مشیِ زندگی. این چهار خصلت چیست؟ «مَنْ کَانَتْ عِصْمَةُ أَمْرِهِ شَهَادَةَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا الله وَ أَنِّی رَسُولُ اللهِ»؛ «عِصمَةُ اَمرِه» یعنی چنگ زدن او و پایهٔ مستحکم او در امر زندگی این باشد؛ همچنان که یک شیء سنگین و مهمّی اگر بخواهد استقرار پیدا کند، باید به یک مبنایی، به یک نقطه‌ای متّصل باشد و استحکام به او پیدا کند و اعتصام به او بکند، این بنای زندگی او و اساس زندگی او بر این باشد. [اعتصام] بر شهادتین؛ توحید و نبوّت.

پیامبر اکرم (ص) میفرماید: عادل‌ترین مردم کسی است که برای مردم همان چیزی را بخواهد که برای خود میخواهد و هر چیزی را که برای خود خوش نمیدارد، برای مردم هم خوش ندارد، و زیرک‌ترین مردم کسی است که بیشتر به یاد مرگ باشد و بهره‌مندترین مردم کسی است که در زیر خاک از عذاب الهی ایمن باشد و امید پاداش الهی داشته باشد.

پیامبر اکرم (ص) میفرماید: عادل‌ترین مردم کسی است که برای مردم همان چیزی را بخواهد که برای خود میخواهد و هر چیزی را که برای خود خوش نمیدارد، برای مردم هم خوش ندارد، و زیرک‌ترین مردم کسی است که بیشتر به یاد مرگ باشد و بهره‌مندترین مردم کسی است که در زیر خاک از عذاب الهی ایمن باشد و امید پاداش الهی داشته باشد.