کتاب انقلاب مشروطه

دستاوردهای تابناک آن انقلاب بزرگ در عرصهٔ نهادسازی‌ها، وضع قوانین و طرح گفتمان آزادی‌خواهانه بر کسی پوشیده نیست. به گفتهٔ داریوش همایون، مشروطه به ما امکان داد از قاآنی به نیما یوشیج، از امیرارسلان به تهران مخوف، از وقایع اتفاقیه به صوراسرافیل، از فتوا و احکام به قانون و از مکتبخانه به آموزش عالی برسیم.

واقعیت‌های تاریخی نشان داده است که بنیانگذاری یک مجلس دموکراتیک در ایران، حتی بدون زیرساخت‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی لازم به مراتب بهتر، کم‌هزینه‌تر و شایسته‌تر از یک مجلس دولتی یا اشرافی بود؛ زیرا ایران را در مدار آزادی‌خواهی قرار داد و پایانِ خودکامگی و افقِ روشنابخشِ آزادی را نمایان ساخت.

خشونت و ترور دشمن دموکراسی است. خشونت‌ورزی اگر از دری وارد شد، آزادی‌خواهی از درِ دیگر می‌گریزد. در تاریخ انقلاب‌ها همواره خشونت‌ورزی و جنگ به مثابه ابزار خودکامگان به کار می‌رود.

البته نباید فراموش کرد که انقلاب‌های اجتماعی مانند انقلاب اسلامی خشونت‌بار و پرهزینه هستند و معمولاً از درون انقلاب‌های اجتماعی، دموکراسی ظهور نمی‌کند. با توجه به آنچه گفته

هر اندازه مشروطه از اصالت دموکراتیک و معنای حقیقی خود فاصله می‌گرفت و با مذهب می‌آمیخت، فهم و تفسیر آن از انحصار روشنفکران و آزادی‌خواهان خارج می‌شد و در دست روحانیون مشروطه‌ستیز قرار می‌گرفت تا آن را به ابزاری برای توجیه استبداد سیاسی، استبداد دینی و سرکوب آزادی‌خواهی تبدیل کنند.

مشروطیت در صفِ روحانیت شکاف انداخت و آنان را به دو جریان مشروطه‌ستا و مشروطه‌ستیز تقسیم کرد. نوری، نمایندهٔ مشروطه‌ستیزان و نائینی، سخنگوی فکری مشروطه‌ستایان است. نوری در قیاس با نائینی به محدودیت اختیارات فقیهان قایل بود؛ زیرا نائینی مشروعیت حکومت را در عهد غیبت منوط به تأیید فقیه جامع‌الشّرایط می‌دانست، در حالی که نوری به چنین اصلی معتقد نبود. خراسانی بر خلاف نوری و نائینی، به ولایت فقیهان در امور حسبیّه نیز عقیده نداشت و آشکارا تدبیر امور حسبیّه به معنای حوزهٔ عمومی و سیاسی را بر عهدهٔ جمهور مردم و ثقات مؤمنین و عقلای مسلمین می‌دانست؛ بنابراین نوری و خراسانی در حوزهٔ قضاوت هم‌نوا بودند، اما در حوزهٔ سیاست با یکدیگر ناسازگاری بنیادی داشتند.

آزادی‌خواهی در فضای استبدادی کاری مخاطره‌آمیز، پُرزحمت و پُرهزینه است

کاردار سفارت عثمانی که از دیدن صحنه‌های چپاول‌گری قزاقان ایرانی شگفت‌زده شده بود، در گزارش خود می‌نویسد، چگونه ممکن است حافظان نظم و اموال عمومی همچون راهزنان رفتار کنند؟

استبدادگران چون از حقیقت، آزادی و عدالت می‌گریزند، دروغ‌گویان تاریخ هستند.

قدرت‌خواهان خودکامه برای حفظ قدرت یا بازگشت به آن آماده‌اند هر چیزی را قربانی کنند و منافع ملی و همهٔ اصول انسانی را زیر پا بگذارند. آن‌ها از تحمیل هزینه‌های مالی و جانی بر کشور و مردم خود رویگردان نیستند. محمدعلی میرزا و برخی از برادرانش از زمرهٔ این چهره‌ها بودند که می‌کوشیدند کشور را به هر قیمتی، حتی ویرانی آن دوباره به چنگ آورند.

که اسلام راستین بسیار مترقّی است و علت انحطاط مسلمین، انحراف از اسلام است.

جامعه بر اساس چهار عامل ارزش‌ها، هنجارها، نقش‌ها و اجتماعات است که انسجام و همبستگی می‌یابد

افزایشِ تدریجیِ تعدادِ مدرسه‌های جدید و به‌کارگیری آموزگارانِ نخبه در این مدرسه‌ها به بحران ابعادی تازه داد: معلمانِ سرخانه که اغلب از طلاب مدرسه‌های قدیم بودند، بیکار شدند و به دشمنی با مدرسه‌های جدید برخاستند. روحانیون به بهانهٔ ناسازگاری علوم مدرن با مبانی دانش‌های اسلامی در راه گسترش مدارس جدید کارشکنی کردند. در مقابل، اداره‌کنندگان مدرسه‌های جدید نیز کوشیدند با گنجاندن فعالیت‌های مذهبی در برنامهٔ مدرسه‌ها، از جمله برگزاری نماز جماعت، کلاس‌های قرآن، مراسم وعظ و ذکر مصیبت خود را از تیرِ تهمتِ روحانیون برهانند.

آزادی به تعبیر کارلوت، فضیلتی بزرگ و بی‌همتاست که با هیچ فضیلت دیگری حتی عدالت قابل تعویض نیست. آزادی بزرگ‌ترین خیر بشر و مهم‌ترین دستاوردی است که جامعهٔ انسانی تا کنون کسب کرده است.

واقعیت‌های تاریخی نشان داده است که بنیانگذاری یک مجلس دموکراتیک در ایران، حتی بدون زیرساخت‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی لازم به مراتب بهتر، کم‌هزینه‌تر و شایسته‌تر از یک مجلس دولتی یا اشرافی بود؛ زیرا ایران را در مدار آزادی‌خواهی قرار داد و پایانِ خودکامگی و افقِ روشنابخشِ آزادی را نمایان ساخت.

خودکامگی در افق مدرن جایی ندارد. خودرأیی خواه سیاسی، خواه دینی محکوم به نابودی است.

وقوع انقلاب اساساً در گرو ظهور دو دسته از علت‌های دور و نزدیک است: علت‌های دور یا بنیادی از سنخ تغییرات خطی و برگشت‌ناپذیر هستند که در درازمدت نیروی بالقوهٔ انقلاب را فراهم می‌کنند، اما علت‌های نزدیک یا جرقه‌ها در آستانهٔ وقوع انقلاب، نیروی ذخیره‌شدهٔ اجتماعی را ناگهان آزاد می‌کنند. با ترکیب تغییرات خطی و ادواری می‌توان ریشه‌های انقلاب را تبیین کرد

مدرنیته دو جنبهٔ نظری (اندیشگی) و عملی (دستاوردهای عینی) دارد: مدرنیته در وجه اندیشگی، مجموعهٔ به‌هم‌پیوسته‌ای از اندیشه‌های فلسفی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی است که ریشه در انسان‌مداری دارد و موجب تغییر نگاهِ انسان به انسان و تغییر نگاهِ انسان به جهان و هستی شده است؛ بنابراین مدرنیته موجب پیدایش انواع جدیدی از نظام‌های اندیشه‌ورزی، رفتارهای فردی و اجتماعی و نیز ساخت‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی نوین شده است

مدرنیته را می‌توان فرایند گذار از جهان کیهان‌محور (در دورهٔ یونان باستان) و خدامحور (در جهان مسیحیت و قرون وسطا) به جهانی عقل‌محور و فردمحور دانست

قاجارها بدون امنیت پایدار و نیروی نظامی دائمی و ثبات اداری و با مشروعیت ایدئولوژیکی ناچیز با استفاده از دو نوع سیاست مکمّل؛ یعنی عقب‌نشینی هنگام رویارویی با مخالفانِ خطرناک و تحریک اختلافات گروهی در جامعه‌ای چندپاره و پراکنده حکمرانی می‌کردند.

اگرچه سنّت‌گرایان تلاش کردند پوشیدن اونیفورم غربی و تراشیدن ریش را در تقابل با باورهای مذهبی قرار دهند‌، در عوض، عباس میرزا نیز کوشید نوسازی سپاه را سنّت فراموش‌شدهٔ پیامبر اسلام بخواند و برای توجیه آن به آیات قرآن متوسّل شود.

سیاحت‌نامهٔ ابراهیم‌بیگ بیانیه‌ای انتقادی علیه وضع موجود و همچنین بشارت‌دهندهٔ فردایی بهتر در افق مشروطگی است

اگرچه سنّت‌گرایان تلاش کردند پوشیدن اونیفورم غربی و تراشیدن ریش را در تقابل با باورهای مذهبی قرار دهند‌، در عوض، عباس میرزا نیز کوشید نوسازی سپاه را سنّت فراموش‌شدهٔ پیامبر اسلام بخواند و برای توجیه آن به آیات قرآن متوسّل شود.