کتاب ره نامه (جلد دوم، تفکر، عقلانیت و آزاداندیشی)

دین می آید برای چه؟ برای هدایت عقل، برای دست‌گیری عقل. عقل هست، امّا وقتی هوس در کنارش باشد، نمیتواند درست قضاوت کند؛ عقل هست، ولی وقتی طمع پهلو به پهلویش باشد، نمیتواند درست ببیند؛ وقتی غرض در کنارش است، نمیتواند درست بفمهد. دین می آید هوسها را، هواها را، طمعها را، ترسها را، غرضها را، از عقل میگیرد، عقل سالمِ کامل را تقویت میکند، تأیید میکند تا او خوب بفهمد.

درود بی‌پایان بر علی‌بن ابی‌طالب که با دژخیمان به صورت مسلمان و مقدّس‌نماهای بدتر از کفّار جنگید و از هیچ قدرتی نهراسید. و سلام بر حسین‌بن علی که با یاران معدود خویش برای برچیدن بساط ظلم غاصبان خلافت به پا خاست و از ناچیز بودن عِدّه و عُدّه به خود خیال سازش با ستمگر را راه نداد و کربلا را قتلگاه خود و فرزندان و اصحاب معدودش قرار داد و فریاد «هَیهَاتَ مِنَّا الذِّلَّة» اش را به گوش حق‌طلبان رساند

اگر جوان ما، عالم ما، دانشمند ما متفکّر بار آمده باشد، از آن ذخیرهٔ دانشی که در اختیار او است، ده‌ها و صدها مسئلهٔ جدید مطرح میکند و پاسخ میگیرد. پس استفادهٔ از علم با تفکّر ممکن است.

امروز در هر جای دنیای اسلام، آمریکایی‌ها و انگلیسی‌ها و امثال اینها حضور یابند و خود را با مردم مواجه کنند، موج عظیم نهضت و بیداری اسلامی را لمس خواهند کرد.

اگر برای تکلیف، برای وظیفه یک چیزی را از دست دادیم، احساس خسارت نمیکنیم؛ ولو آن چیز جانمان باشد، ولو آن چیز عزیزان و فرزندانمان باشد.

امّت اسلامی نسیم بیداری را حس کرده و عطر بازگشت به معارف اسلام را بوییده است... دشمنی آنها با شما و امام و انقلاب اسلامی و نظام اسلامی به خاطر این است که میدانند چشمه‌ای از اینجا جوشش کرده و به همهٔ دنیای اسلام سرریز شده است.

جهاد فقط شمشیر گرفتن و جنگ کردن در میدان قتال نیست؛ جهاد شامل جهاد فکری، جهاد عملی، جهاد تبیینی و تبلیغی، و جهاد مالی است.

این جاهلیّتی که در مقابل بعثت پیغمبران است، به معنای نداشتن علم نیست؛ این جهل، جهل در مقابل علم نیست؛ گاهی علم در خدمت جاهلیّت قرار میگیرد، کمااینکه امروز این جور است. امروز در دنیا، دانش بشری پیشرفته است امّا در خدمت همان جاهلیّتی است که بعثت پیامبران برای زدودن آن جاهلیّت بوده است. این جاهلیّت نقطهٔ مقابل عقل هدایت‌شدهٔ به وسیلهٔ پیامبران و پروردگار است.

این خطا است که کسی خیال یا توهّم کند که باید باطن را درست کرد، ظاهر مهم نیست؛ نخیر، همین ظاهر، انسان را به وادی‌های گوناگونی میکشاند.

امروز سیاست استکباری، استعمار فرانو است؛ یعنی از استعمار نوینی که در ده‌ها سالِ قرن گذشته وجود داشت، یک قدم بالاتر. استعمار فرانو یعنی چه؟ یعنی دستگاه استکباری کاری کند که عناصری از ملّتی که این مستکبر میخواهد آن را قبضه و تصرّف کند، بدون اینکه بدانند، به او کمک کنند.

یک سطح، آن عاملی است که انسان را به مقام قُرب میرساند، به مقام توحید میرساند؛ در یک سطح پایین‌تر، عقل آن چیزی است که انسان را به سَبْک زندگی اسلامی میرساند؛ در یک سطح دیگر هم عقل آن چیزی است که ارتباطات مادّی زندگی دنیا را تنظیم میکند؛ همهٔ اینها کار عقل است. عقل و قوّهٔ عاقله آن قوّه‌ای است که بتواند همهٔ اینها را دارا باشد.

بعثت دارای ابعاد و جهاتی است. رشته‌های نوری که از این حادثه بر بشریّت تابیده است، یکی دو تا نیست؛ لیکن امروز بشریّت به دو جریان ناشی از بعثت نیاز تام دارد: یکی برانگیخته شدن فکر و اندیشه است، و یکی تهذیب اخلاق. اگر این دو تأمین شد، خواسته‌های دیرین بشریّت تأمین خواهد شد؛ عدالت تأمین خواهد شد، سعادت تأمین خواهد شد، رفاه دنیا تأمین خواهد شد. مشکل اساسی در این دو بخش است. فرمود: «بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَکارِمَ الْأَخْلَاقِ»

جبههٔ مقابل بعثت، جبههٔ جاهلیّت است. جاهلیّت را یک امر مربوط به یک مقطع تاریخیِ مشخّص و معیّنی نباید دانست که بگوییم آن روز پیغمبر در مقابل جاهلیّت قرار داشت و آن روز گذشت؛ جاهلیّت مخصوص آن روز نیست؛ جاهلیّت ادامه دارد...

نخبگان بدانند هر حرفی، هر اقدامی، هر تحلیلی که به آنها کمک بکند، این حرکت در مسیر خلاف ملّت است. همهٔ ما خیلی باید مراقب باشیم؛ خیلی باید مراقب باشیم: مراقب حرف زدن، مراقب موضع‌گیری کردن، مراقب گفتن‌ها، مراقب نگفتن‌ها. یک چیزهایی را باید گفت؛ اگر نگفتیم، به آن وظیفه عمل نکرده‌ایم. یک چیزهایی را باید بر زبان نیاورد، باید نگفت؛ اگر گفتیم، برخلاف وظیفه عمل کرده‌ایم. نخبگان سر جلسهٔ امتحانند؛ امتحان عظیمی است. در این امتحان، مردود شدن، رفوزه شدن، فقط این نیست که ما یک سال عقب بیفتیم؛ سقوط است.

هدف نهایی را باید امّت واحدهٔ اسلامی و ایجاد تمدّن اسلامی جدید بر پایهٔ دین و عقلانیّت و علم و اخلاق، قرار داد. تمدّن اسلامی، کشورگشایی نیست بلکه به معنای تأثیر پذیرفتن فکری ملّتها از اسلام است.

است. نباید ما در مسئلهٔ علم، واگن خودمان را به لوکوموتیو غرب ببندیم. البتّه اگر این وابستگی ایجاد بشود، یک پیشرفتهایی پیدا خواهد شد؛ در این شکّی نیست؛ لیکن دنباله‌روی، نداشتن ابتکار، زیرِ دست بودنِ معنوی، لازمهٔ قطعیِ این چنین پیشروی‌ای است؛ و این جایز نیست. بنابراین، ما باید علم را خودمان تولید کنیم و آن را بجوشانیم.

مسجد فقط برای نماز نیست؛ در مسجد انواع عبادات هست. از جملهٔ آن عبادات، تفکّر است که «تَفَکُّرُ ساعَةٍ خَیرٌ مِنْ عِبادَةِ سَنَةً»؛ یا در بعضی از روایات است که «مِن عِبَادَة أرْبَعینَ سَنَةٍ»، یا «سَبْعَیْنَ سَنَةً» _ البتّه فکر کردن درست‌_ افراد مسجدبرو، این فکر را به وسیلهٔ شنیدن سخنان عالم دین و فقیه به دست می‌آورند. بنابراین مسجد، هم مدرسه است، هم دانشگاه، هم مرکز تفکّر و تأمّل، هم مرکز تصفیهٔ روح، هم مرکز خلوص و مرکز اتّصال بنده به خدا است.

بدبختی جوامع اسلامی، به خاطر دوری از قرآن و حقایق و معارف آن است. آن کسانی از مسلمانان که معانی قرآن را نمیفهمند و با آن انس ندارند، وضعشان معلوم است. حتّی کسانی هم که زبان قرآن، زبان آنها است و آن را میفهمند، به خاطر عدم تدبّر در آیات قرآن، با حقایق قرآنی آشنا نمیشوند و انس نمیگیرند. می‌بینید که آیهٔ «لَنْ یجْعَلَ اللهُ لِلْکافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا»، یعنی خداوند مؤمنین را زیردست و زبون کفّار قرار نداده است در کشورهای عربی و به وسیلهٔ مردم عرب‌زبان در دنیا خوانده میشود، امّا به آن عمل نمیگردد.

بدبختی جوامع اسلامی، به خاطر دوری از قرآن و حقایق و معارف آن است. آن کسانی از مسلمانان که معانی قرآن را نمیفهمند و با آن انس ندارند، وضعشان معلوم است. حتّی کسانی هم که زبان قرآن، زبان آنها است و آن را میفهمند، به خاطر عدم تدبّر در آیات قرآن، با حقایق قرآنی آشنا نمیشوند و انس نمیگیرند. می‌بینید که آیهٔ «لَنْ یجْعَلَ اللهُ لِلْکافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا»، یعنی خداوند مؤمنین را زیردست و زبون کفّار قرار نداده است در کشورهای عربی و به وسیلهٔ مردم عرب‌زبان در دنیا خوانده میشود، امّا به آن عمل نمیگردد.

من یک‌وقت به یکی از این آقایان گفتم که شماها اوایل انقلاب در زمینهٔ مسائل اقتصادی چپِ چپ بودید و ما از تندروی‌های چپ‌گرایی شما را منع میکردیم؛ امّا الان شما رفته‌اید منتهاالیه جهت مقابل، و شده‌اید راستِ راست! ما همان جایی که قبلاً بودیم، ایستاده‌ایم و باز شما را از تندروی‌های راست‌گرایانه منع میکنیم! این به خاطرِ نداشتن عمق است؛ به این دلیل است که ریشهٔ اعتقادی و فکری وجود ندارد.

امروز اگر دنیای غرب در کار علم و پیشرفت علمی موفّقیّتی دارد، کدام مورّخ و مطّلعِ باانصافی است که تصدیق نکند که این را از دنیای اسلام گرفته است. قرون‌وسطی که قرون تاریکی و ظلمت و سیاهی دنیای غرب و اروپا بود، دوران شکوفایی علم و تعقّل و اندیشه و فلسفه و ابن‌سیناها و فارابی‌ها و افرادی این چنین، در دنیای اسلام است.

گفتند انقلاب را صادر نکنید؛ ما گفتیم انقلاب مگر کالا است که انسان آن را صادر کند!؟ انقلاب مثل بوی خوش گلها است؛ خودش صادر میشود. انقلاب مثل باد بهاری است؛ خودش فضاهای گرفته و متعفّن را عوض و جابه‌جا میکند.

امروز بعضی‌ها باز دلشان میخواهد برگردند به همان شکل سابق. همان جریانهای غرب‌زده _ جریانهایی که عاشق غربند، ملّت را تحقیر میکنند، داشته‌ها را تحقیر میکنند، فرهنگ و هویّت ملّی را تحقیر میکنند به نفع مسلّطین غربی‌_ دلشان میخواهد که همانها دوباره بیایند و برای امور کشور، فرهنگ کشور، جهت‌گیری کشور، شاخص معیّن کنند و معرّفی کنند... در مقابل اینها باید ایستاد.

عقل این است. عقل باید بتواند انسانها را تعالی ببخشد. عقل در یک سطح، آن عاملی است که انسان را به مقام قُرب میرساند، به مقام توحید میرساند؛ در یک سطح پایین‌تر، عقل آن چیزی است که انسان را به سَبْک زندگی اسلامی میرساند؛ در یک سطح دیگر هم عقل آن چیزی است که ارتباطات مادّی زندگی دنیا را تنظیم میکند؛ همهٔ اینها کار عقل است. عقل و قوّهٔ عاقله آن قوّه‌ای است که بتواند همهٔ اینها را دارا باشد.

حرکت جامعه، بر اساس فرهنگ آن جامعه است. اندیشیدن و تصمیم‌گیری جامعه، بر اساس فرهنگی است که بر ذهن آن حاکم است. دولت و دستگاه حکومت، نمیتواند از این واقعیّتِ مهم، خود را کنار نگه دارد. وقتی مردم در خانواده، ازدواج، کسب، لباس پوشیدن، حرف زدن و تعامل اجتماعی‌شان، در واقع دارند با یک فرهنگ حرکت میکنند _ بنده پیش از انقلاب در سخنرانی‌هایم مثال میزدم و میگفتم فرهنگ مثل توری است که ماهی‌ها بدون اینکه خودشان بدانند، در داخل این تور، دارند حرکت میکنند و به سمتی هدایت میشوند‌_ دولت و مجموعهٔ حکومت نمیتواند خود را از این موضوع برکنار بدارد.

بدبختی جوامع اسلامی، به خاطر دوری از قرآن و حقایق و معارف آن است. آن کسانی از مسلمانان که معانی قرآن را نمیفهمند و با آن انس ندارند، وضعشان معلوم است. حتّی کسانی هم که زبان قرآن، زبان آنها است و آن را میفهمند، به خاطر عدم تدبّر در آیات قرآن، با حقایق قرآنی آشنا نمیشوند و انس نمیگیرند. می‌بینید که آیهٔ «لَنْ یجْعَلَ اللهُ لِلْکافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا»، یعنی خداوند مؤمنین را زیردست و زبون کفّار قرار نداده است در کشورهای عربی و به وسیلهٔ مردم عرب‌زبان در دنیا خوانده میشود، امّا به آن عمل نمیگردد.

بدبختی جوامع اسلامی، به خاطر دوری از قرآن و حقایق و معارف آن است. آن کسانی از مسلمانان که معانی قرآن را نمیفهمند و با آن انس ندارند، وضعشان معلوم است. حتّی کسانی هم که زبان قرآن، زبان آنها است و آن را میفهمند، به خاطر عدم تدبّر در آیات قرآن، با حقایق قرآنی آشنا نمیشوند و انس نمیگیرند. می‌بینید که آیهٔ «لَنْ یجْعَلَ اللهُ لِلْکافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا»، یعنی خداوند مؤمنین را زیردست و زبون کفّار قرار نداده است در کشورهای عربی و به وسیلهٔ مردم عرب‌زبان در دنیا خوانده میشود، امّا به آن عمل نمیگردد.

من یک‌وقت به یکی از این آقایان گفتم که شماها اوایل انقلاب در زمینهٔ مسائل اقتصادی چپِ چپ بودید و ما از تندروی‌های چپ‌گرایی شما را منع میکردیم؛ امّا الان شما رفته‌اید منتهاالیه جهت مقابل، و شده‌اید راستِ راست! ما همان جایی که قبلاً بودیم، ایستاده‌ایم و باز شما را از تندروی‌های راست‌گرایانه منع میکنیم! این به خاطرِ نداشتن عمق است؛ به این دلیل است که ریشهٔ اعتقادی و فکری وجود ندارد.

محاسبات جمهوری اسلامی از روز اوّل بر اساس منطق عقلانی بوده است؛ بر اساس یک قوّهٔ عاقله‌ای بوده است. عناصری که این محاسبات را شکل میداده، اینها است: اوّل، اعتماد به خدا و سنن آفرینش؛ دوّم، بی‌اعتمادی به دشمن و شناخت او.

تبیین، اساس کار ما است. ما با ذهنها مواجهیم، با دلها مواجهیم؛ باید دلها قانع بشود. اگر دلها قانع نشد، بدنها به راه نمی‌افتد، جسمها به کار نمی‌افتد؛ این فرقِ بین تفکّر اسلامی و تفکّرات غیر اسلامی است.