کتاب درک حیوانات

مارتین هایدگر با این حرف مخالف است که دوست‌داشتن آدم را کور می‌کند، و تأکید می‌کند که دوست‌داشتن به ما امکان دیدن چیزهایی را می‌دهد که در غیر‌این‌صورت آنها را نمی‌دیدیم.

نه‌فقط انسان‌ها بلکه دست‌کم یک حشره نیز می‌فهمد‌ـ‌ـ‌ـ‌و نه‌فقط می‌فهمد، بلکه گاهی از انسان‌های حاضر در صحنه هم بیشتر و بهتر درک می‌کند

فلاسفه از قدیم مایل بوده‌اند بر اهمیت اندیشه بیش از اندازه تأکید کنند؛ زبان را بر همهٔ منابع دیگرِ فهم و درک ارجحیت بدهند؛ و اغلب ادعا کنند که زبان مهم‌ترین یا شاید تنها راه فهم متقابل است. رابطهٔ ما با حیوانات نشان می‌دهد که بین ما، خواه انسان و خواه غیرانسان، پیوندی اساسی‌تر وجود دارد.

«درک حیوانات» یعنی چه؟ معلوم است که با «توضیح حیوانات» فرق می‌کند. برای توضیح دادن لزومی ندارد که دو فاعلِ شناسا با یکدیگر روبه‌رو بشوند، بلکه توضیح یک فرایند شخص‌زدایی‌شده است که در آن من به‌عنوان یک ناظر بیرونی، بی‌آنکه مجبور باشم از دید یک موجود زندهٔ خاص به جهان نگاه کنم سعی می‌کنم چراییِ رفتار آن موجود را شرح بدهم.

«اگر کسی رفتار یک موجود زنده را زیرنظر بگیرد، روح او را خواهد دید.»

دیده‌ایم که وقتی مرغ و ماهی به جراحتی دچار می‌شوند غذاهای مُسکِّن‌دار را انتخاب می‌کنند ولو علاقه‌ای به خوردنشان نداشته باشند و غذای محبوب هم در دسترس باشد. این نشان می‌دهد که درد را احساس می‌کنند و غذایی را انتخاب می‌کنند که درد را تسکین بدهد. اما برای یک مرغ، درد چگونه احساسی است؟ گفتنش ساده نیست و اساساً کاری هم از این بیشتر از دست ما برنمی‌آید که بکوشیم آن را با تجربهٔ شخصی خودمان از درد مقایسه کنیم.

یک آماتور، همان‌طور که از معنی تحت‌اللفظی این واژه برمی‌آید، کسی است که دوست می‌دارد و همین نگرشِ مبتنی بر دوست داشتن می‌تواند چیزهایی را روشن کند که از دور نمی‌شود فهمیدشان

لودویگ ویتگنشتاین می‌نویسد: «فلسفیدن... در‌واقع بیشتر یعنی کار کردن روی خود؛ روی فاهمهٔ خود؛ روی طرز نگاه خود به امور؛ (و [روی] انتظارات خود از امور.)»

آگاهی داشتن یعنی در دنیا حضور داشتن، با جسمی به هیئت یک فاعل. آگاهی پیداست، اما باید توان دیدنِ آن را هم داشت. از طرفی، [آگاهی] به شیوه‌ای متفاوت از فرضاً یک سنگ یا صندلی پیداست. آگاهی پیداست اما باید فهمیده هم بشود. شاید بشود گفت پیداست چون می‌شود آن را درک کرد.

ویتگنشتاین بر این هم تأکید می‌کند که ممکن است افراد به‌خاطر تفاوت‌های فرهنگی چنان برای یکدیگر غیرقابل‌درک شوند که اگر هم‌زبان هم باشند، این هم‌زبانی لزوماً به همدلی نخواهد انجامید

قرار نیست هیچ شامپانزه‌ای یک رمان شاهکار بنویسد

هستند رفتارهایی که ما در آنها با سایر حیوانات هم سهیم هستیم. پس می‌توان حیوانات را درک کرد ولو هیچ زبانی نداشته باشند.

«هیچ حقیقتی از این واضح‌تر به‌نظرم نمی‌رسد که جانوران نیز همچون انسان‌ها از موهبت عقل و اندیشه برخوردارند.»

«وقتی به بازی با گربه مشغولم، از کجا بدانم این او نیست که دارد وقتش را با من می‌گذراند، نه من با او؟

اگر دست از این تصور برداریم که آگاهی امر پنهانی‌ای است که فقط از طریق زبان هویدا می‌شود‌ـ‌ـ‌ـ‌مثل استعداد عبور از مرز ظاهر و باطن‌ـ‌ـ‌ـ‌و در‌عوض بپذیریم که باطن در همان ظاهر عیان است، دیگر هیچ مشکل خاصی در نسبت‌دادنِ حالت‌های مختلف آگاهی به حیوانات هم بروز نخواهد کرد. منظور این نیست که مسئلهٔ تفسیر عملاً منتفی باشد، چون همیشه نمی‌دانیم که فلان رفتار را چطور باید درک کرد. منظور این است که دیگر نباید پنداشت که باطن امری «پنهانی» است.

گونه‌های جانوری به‌وضوح می‌توانند عواطف و نیات را به یکدیگر و به ما انتقال بدهند. حیوانات هم با اعضای گونهٔ خودشان ارتباط می‌گیرند، هم با اعضای گونه‌های دیگر.

«جسم انسان بهترین تصویر روح انسان است.»

هرکسی که توأمان با انسان‌ها و حیوانات بزرگ شده باشد معمولاً   از طریق تعامل با هردو یاد می‌گیرد تا نیات بقیه را بخواند‌ـ‌ـ‌ـ‌خواه حیوان باشند و خواه انسان.

ما انسان‌ها عمدتاً در گذشته و آینده زندگی می‌کنیم، و لحظهٔ حال را با اتکا به گذشته و آینده‌ـ‌ـ‌ـ‌یعنی کسی که بوده‌ایم و کسی که خواهیم شد‌ـ‌ـ‌ـ‌معنا می‌دهیم.

بخشی از چراییِ اینکه ما در کنار یک حیوان این‌قدر احساس معناداری می‌کنیم همین است که هیچ فیلتری از جنس دورویی بین ما و آنها حائل نیست.

انسان کِی به آدمیزاد بدل شد؟

زنبورها از طریق رقص باهم ارتباط می‌گیرند و این رقص را حتی می‌توان به «لهجه» های مختلف نیز دسته‌بندی کرد.

هیچ حیوان دیگری توانایی‌های زبان‌شناختی ما را ندارد. آنها مفاهیم بسیار کمتری دارند.

ما انسان‌ها بین خودمان اندوختهٔ چنان وسیعی از ظرفیت‌های بیانگری داریم که به‌راحتی می‌توانیم بروزات همدیگر را بفهمیم، هرچند به زبان مشترکی حرف نزنیم یا اصلاً بین ما زبانی در کار نباشد.

تا‌جایی‌که بتوان رفتار را یک فعل بیانگرانه تلقی کرد اصولاً باید پذیرفت که وضعیت ذهنی‌ای وجود دارد که این رفتار بیانش می‌کند.

شعار برنامهٔ SETI که هدفش جست‌وجوی موجودات هوشمند فرازمینی است، این پرسش است: «آیا ما تنهاییم؟» به عبارت دقیق‌تر: «آیا نوع بشر، به‌عنوان حیات هوشمند، در پهنهٔ عالَم تنهاست؟» معلوم است که پاسخ این سؤال یک «نهِ» غَرّاست! باید اذعان کنم که نمی‌دانم در سیارات دیگر هم حیات هوشمند یا هر نوع حیات دیگری وجود دارد یا نه. در همین سیارهٔ ما زمین، افزون بر گونهٔ انسانِ هوشمندِ هوشمند، کُلی حیات هوشمندِ دیگر هم وجود دارد.

شک ندارم سگ‌ها و گربه‌هایی که با آنها هم‌زیستی دارم فکر می‌کنند. اما همیشه برایم روشن نیست که به چه چیزی فکر می‌کنند. این برای آدم‌هایی که از بچگی در کنارشان زیسته‌ام هم صدق می‌کند؛ گاهی حتی خودم هم نمی‌دانم که دارم به چه فکر می‌کنم. اما بین این سه مورد تفاوت‌هایی وجود دارد. اغلب اوقات حواسم آن‌چنان جمع است که تردید ندارم در ضمیر آگاهم دارد چه می‌گذرد. چه در مقایسه با سایر افراد و چه حیوانات، این امکان هست که حواسم به طریقی بی‌مانند جمعِ افکار و احساساتم باشد. در تجربهٔ یک شخص از خودش نوعی بی‌واسطگی وجود دارد.

مثلاً  افرادی که به تعامل با سگ عادت دارند محال است تشخیص ندهند که دُم جنباندن سگ اغلب، نه همیشه، یعنی خوشحال است. دم جنباندن، بسته به اینکه آهسته است یا تند، به راست بیشتر تمایل دارد یا به چپ، و بسته به شرایط، می‌تواند معانی مختلفی داشته باشد. کسانی که سگ دارند، اغلب بی‌آنکه در این‌باره خیلی مته به خشخاش بگذارند، یاد می‌گیرند که چه تفسیری از رفتار سگ داشته باشند. اما همان افراد نمی‌توانند دربارهٔ یک گربه چنین تفسیرهایی کنند. هرکسی که جنباندن آهستهٔ دم [گربه] را به‌جای ناخرسندی‌اش نشانهٔ صمیمیت یا لذت بداند دست‌هایش را در معرض خطر حتمیِ پنجول قرار داده است. وقتی یک فیل همین عمل را تکرار می‌کند، توصیه می‌شود که بی‌معطلی پا به فرار بگذارید چون سعی دارد شما را با ضربهٔ سر از پا دربیاورد.

نمی‌توانیم به‌راحتی و بدون داشتنِ کمترین اطلاعی از [سابقهٔ] رفتار فیل، نیات او را تشخیص دهیم. همهٔ چیزی که در اختیار داریم بدن فیل است و حرکاتش و همچنین صداهایی که از خودش درمی‌آورَد. می‌توانیم بی‌واسطه نیات او را ببینیم، اما برای آنکه بفهمیم این نیات چه چیزی هستند، به دانش پیش‌زمینه‌ایِ گسترده‌تری احتیاج داریم. آگاهی یک فیل، سگ یا گربه در مقایسه با آگاهی آدم‌های دیگر بر شما «پنهان» تر نیست. آگاهی وجود دارد، دقیقاً پیش چشمتان، بر لوح جسم حیوان. بدفهمی است اگر فقط در مغز به جست‌وجوی آگاهی برآییم.

موجوداتی که در جهان زندگی و فعالیت می‌کنند به جهان معنا می‌دهند. جهان به‌خودیِ‌خود بی‌معناست و هیچ معنای خنثایی در جهان وجود ندارد، زیرا موجودات مختلف با جهان‌های شخصی مختلف همواره معانی خاص خودشان را به آن نسبت می‌دهند.