بریده‌هایی از کتاب دکتر ژیواگو (جلد دوم)

به زور نمی‌توان خوب و دوست‌داشتنی بود. این عادت در شما ریشه دوانده که به خصوص کسانی را نجات دهید و خوشبخت کنید که اصلاً چنین درخواستی را از شما ندارند. لابد تصور می‌کنید برای من جایی بهتر از اردوگاه شما و جمع شما در این جهان وجود ندارد. لابد باید به جانتان هم دعا کنم و به خاطر این اسارت از شما تشکر کنم، به خاطر این‌که مرا از دست خانواده‌ام نجات دادید، از دست پسرم و خانه و کاشانه‌ام، کار و زندگی و تمامی چیزهایی که برایم عزیز و ارزشمند بودند و به خاطر آن‌ها زنده‌ام.

دکتر با خودش فکر کرد: «چه کوریِ رشک‌برانگیزی! از کدام نان حرف می‌زنند، در حالی که مدت‌هاست این نان در طبیعت وجود ندارد؟ کدام طبقهٔ ثروتمند، کدام محتکر، کدام دلال، در جایی که مدت‌ها پیش بر حسب احکام و فرمان‌های اولیه منسوخ شده‌اند؟ کدام دهقانان، کدام روستاها، در جایی که دیگر وجود خارجی ندارند؟ در این زندگانی که از مدت‌ها پیش دیگر سنگ روی سنگش بند نمی‌شود، از کدام غفلت از دستورکارها، تدابیر و تعیین سرنوشت خود حرف می‌زنند؟ آدمی باید چه باشد که با چنین شور و حرارتی، بدون ذره‌ای دلسرد شدن، سال به سال دربارهٔ موضوعاتی غیرواقعی و ناموجود مهمل ببافد و هذیان‌گویی کند و از هیچ‌چیز خبر نداشته باشد و هیچ‌چیز را پیرامون خویش نبیند!»

متوجه شدم که او تقریباً تغییری نکرده ــ همان چهرهٔ زیبا، شریف و مصمم، شریف‌ترین چهره در میان تمامی چهره‌هایی که در این جهان دیده‌ام. هیچ سایه‌ای از خودنمایی نمی‌بینی؛ فقط شخصیتی مردانه و باصلابت. مطلقاً اثری از ژست و ادا نیست. همیشه همین‌طور بوده. و با همهٔ این‌ها، متوجه تغییری شدم و این تغییر مرا نگران کرد. انگار چیزی انتزاعی وارد سیمای او شده و آن را بی‌رنگ کرده بود. آن چهرهٔ زندهٔ انسانی تبدیل شده بود به تجسم و تداعی یک ایده. از این مشاهده قلبم فشرده شد. متوجه شدم که این نتیجهٔ قدرت‌هایی است که او خود را به دستشان سپرده؛ قدرت‌های عالی و برکشیده اما مرگبار و بی‌رحمی که روزی به او هم رحم نخواهند کرد. به نظرم رسید که او نشاندار شده، مانند انگشتی که به آن حلقه می‌اندازند.

هیچ‌کس تاریخ را نمی‌سازد. تاریخ دیده نمی‌شود، همان‌طور که کسی نمی‌تواند ببیند علف چگونه رشد می‌کند. جنگ‌ها، انقلاب‌ها، تزارها، روبسپیرها همگی محرک‌های آلی آنند، مخمرهای تخمیر آنند. انقلاب‌ها را مردان اثرگذار، متعصبان یک‌طرفه و نوابغ قناعت و خویشنتنداری ایجاد می‌کنند. آن‌ها در چند ساعت یا چند روز نظم قدیم را سرنگون می‌کنند. کودتاها هفته‌ها و سال‌ها ادامه می‌یابند و سپس دهه‌ها و قرن‌ها روح تنگ‌نظری‌ای که منجر به کودتا شده بود همچون مقدسات پرستش می‌شود.