بریده‌هایی از کتاب تاریخ فشرده اروپا

تهاجم ژرمن‌ها به امپراتوری روم نخستین یورش از سه تهاجم بزرگ بود. در پی ژرمن‌ها مسلمانان آمدند و در پی آن‌ها نورمن‌ها یا وایکینگ‌ها. سپس در پی سالیان طولانی تلاطمات داخلی، سرانجام جامعهٔ اروپایی استقرار یافت و خود شروع به توسعه کرد؛ ابتدا با جنگ‌های صلیبی به سمت سرزمین مقدس، پس از آن برای بیرون راندن مسلمان‌ها از اسپانیا و سرانجام از طریق دریا برای تصرف گنج‌های جهان.

یونانی‌ها مثل امروز ما کار علمی نمی‌کردند؛ علم امروز متکی است بر فرضیه، و بعد آزمودن فرضیه با آزمایش. آن‌ها معتقد بودند که اگر خوب مغزت را به کار بگیری و سخت فکر کنی، به جواب درست می‌رسی. بنابراین آن‌ها با نظامی از حدس و گمان‌های الهام‌بخش پیش می‌رفتند. یک فیلسوف یونانی می‌گفت که تمامی جهان مادی از آب ساخته شده است، پاسخی که نشان می‌دهد آن‌ها تا چه اندازه مشتاق رسیدن به پاسخ‌های ساده بودند. فیلسوف دیگری می‌گفت تمامی جهان مادی مرکب از چهار چیز است: خاک، آتش، هوا و آب. و فیلسوف سومی می‌گفت تمامی جهان مادی به‌واقع مرکب از ذرات بسیار کوچکی است که اتُم خوانده می‌شوند و گوی سبقت را از همه می‌ربود. او از راه الهام حدسی می‌زد که ما بعدها، در سدهٔ بیستم، دوباره به آن باز گشتیم.

اجازه بدهید بار دیگر جمع‌بندی کنیم و ببینیم ترکیب تمدن اروپایی در سده‌های میانه چگونه کار می‌کرد. جنگجویانی داریم که به سلحشورهای مسیحی تبدیل می‌شوند، و آموزه‌های یونانی و رومی که در خدمت مسیحیت به کار گرفته می‌شوند. کلیسا در کانون این اتحاد می‌تواند کل این ترکیب را سر پا نگاه دارد. آموزش مسیحی است، سلحشورها مسیحی‌اند، جهان عالَم مسیحی است، قلمرو حضرت مسیح.

روشنگری یک نهضت انقلابی نبود، حتی یک نهضت سیاسی نبود. مجموعه‌ای از دانشمندان، نویسندگان، هنرمندان و تاریخ‌نگاران بود که اعتقاد داشتند با اشاعهٔ عقلانیت و آموزش، خرافات و جهل را کنار می‌زنند و مردم دیگر حرف‌های خارج از منطقی چون معجزه و حکومت با اذن خداوند را باور نخواهند کرد. وقتی مردم را آموزش بدهی، روشنگری به طور طبیعی در پی آن خواهد آمد.