کتاب هزار توی کار خانگی

«من خیلی کاملگرا و وسواسی هستم، طوری‌که مثلاً موقع تمیز کردن پنجره از یک لکه خیلی کوچک هم نمی‌گذرم و کلی باید روی تمیزی همه‌چیز وقت بگذارم. روزی کسی به من گفت قانونی وجود دارد که هشتاد درصد کار در بیست درصد از زمان انجام می‌شود و برای بیست درصد بقیهٔ کار، آدم باید هشتاد درصد وقت بگذارد. کسی که این حرف را زد استاد دانشکده‌ای خصوصی در آلمان است. وقتی این حرف را زد تلنگر عجیبی خوردم. او گفت وقتی هشتاد درصد کار انجام شده دیگر رهایش کن و برو سراغ کار بعدی. الان سرعت کار کردنم دو برابر قبل شده و هم خودم دیگر اذیت نمی‌شوم و هم دیگران.»

ازدواج برای شغل مردان مفید است و برای شغل زنان مضر.

«ما هر دو شاغلیم. همسرم با اینکه هیچ‌کاری در خانه بلد نبود به اصرار من انجام کارهای خانه را یاد گرفت و تا حدی تقسیم کار کردیم. هرچند که هنوز نمی‌خواهد یاد بگیرد که صفر تا صد یک کار را باید خودش انجام بدهد و مدام سؤال نپرسد. اما مسئلهٔ جالب این است که این اواخر چند ماه همسرم بیکار بود و سهم بیشتری از کار خانه را انجام می‌داد. این مدت با اینکه متوجه این موضوع نبودم اما آرامش و تمرکزم در کار خیلی بیشتر شد و به ورزش و آموزشم بیشتر رسیدم. تازه فهمیده‌ام که چقدر این ساپورت و به‌اصطلاح "یک خانهٔ گرم و آرام" چیز شیرینی است برای آقایان و تازه آدم کلی هم می‌تواند ادعا کند و منت بگذارد که خسته شدم از کار بیرون و آن فرد خانه‌دار هم عذاب وجدان می‌گیرد که همه‌اش در خانه بوده است!»

کار خانگی از جنس کار عاطفی نیز هست. مادر خانه‌داری را در نظر بگیرید که متوجه می‌شود فرزند محصلش فردا آزمونی در پیش دارد. او با توجه به نیاز فرزند نوجوانش که برای مطالعهٔ درس نیاز بیشتری به تمرکز دارد تصمیم می‌گیرد از رفت‌وروب خانه صرف‌نظر کند؛ ازطرف‌دیگر با توجه به ذائقهٔ غذایی خانواده‌اش و اینکه چه روزی از هفته است عصرانه‌ای مقوی و خوشمزه آماده می‌کند که در یک شب بلند زمستانی خاطره‌ای شیرین برای خانواده‌اش ساخته باشد و علاوه بر آن کاری روحیه‌بخش برای فرزندش کرده باشد. در واقع او خود را درگیر احوالات شخصی اعضای خانه می‌کند و بعد از تشخیص نیاز عاطفی فرزندش، برای پاسخ دادن به این نیازها تصمیماتی می‌گیرد و آنها را اجرا می‌کند. این مادر مشغول انجام «کار عاطفی» است.

با دیدن انواع چالش‌ها و دشواری‌های آشپزی کردن ـــ مثل چه بپزم، برای غذا چه چیز و چقدر بخرم، چطور بپزم که همه بخورند، با کدام موادغذایی بپزم، چطور با آنچه در یخچال و خانه دارم بپزم ـــ احتمالاً متوجه شده‌اید که شنیدن «بالاخره یک چیزی می‌خوریم» چرا گاهی می‌تواند شبیه کشیدن چاشنی یک بمب ساعتی باشد!

مسئولیت‌ناپذیری دیگر اعضای خانه به وقت حضورشان در خانه، دلیلی است برای اینکه بسیاری از زنان تنهایی را ترجیح دهند.

کسی که در خانه مسئول کار خانگی می‌شود، دیر یا زود با فرایند بازار و اقتصاد جامعه آشنا می‌شود، یعنی می‌فهمد که خودش قرار است نقش نیروی کار ارزان را ایفا کند.

نکته‌ای که نباید از نظر دور بماند این است که کار خانگی در هر خانه‌ای به حفظ سرمایهٔ معنوی-جسمی ساکنان آن خانه منجر می‌شود. خواه فرزندی در خانه حضور داشته باشد، خواه بزرگسالی به‌تنهایی زندگی کند.

حفظ سرمایهٔ معنوی و حفظ روحیه و سلامت افراد خانه ـــ که شاید همیشه از آن با عنوان «کانون گرم خانه» یاد می‌شود ـــ موضوع مهم دیگری افزون بر حفظ سرمایهٔ مالی است که کار خانگی به آن کمک می‌کند.

«قسمت بد قصه اینجاست که همان‌هایی که برایشان وقت گذاشتی و سعی کردی راضی‌شان کنی اکثر اوقات راضی نمی‌شوند و می‌گویند کاش چیز دیگری پخته بودی ولی خودشان هم نمی‌دانند چه! این‌جوری خستگی به تن آدم می‌ماند.»

سیلویا فدریچی، فعال و اندیشمند آمریکایی، دربارهٔ کار خانگی اثبات این مدعا را که «ما زنان هم می‌توانیم مانند مردان کار کنیم» ساده‌انگارانه می‌خواند چرا که به گفتهٔ او «ما مدت‌ها پیش متوجه شده‌ایم که لباس سرهمی کارگری در مقایسه با پیشبند خانه‌داری قدرتمان را بیشتر نمی‌کند، بلکه حتی از قدرتمان می‌کاهد، زیرا مجبور می‌شویم هر دو لباس را بپوشیم و حتی زمان و انرژی کمتری هم برای مبارزه علیه‌شان داریم»

گیتی: «زمان دلپذیر من موقعی است که دارم آشپزی می‌کنم و یار کمکم می‌کند یا حتی می‌نشیند در آشپزخانه و در حال آشپزی با هم بحث‌های درست و حسابی و جان‌دار می‌کنیم.»

تنها آرزویم این است که خستگی‌ها و مریضی‌هایم به‌رسمیت شناخته شود. وقتی تو یک زنی و مسئول کارهای خانه هیچ‌وقت نمی‌توانی خسته باشی، مریض باشی یا حوصله نداشته باشی. اگر این حق برای من به‌رسمیت شناخته می‌شد خیلی حس خوبی پیدا می‌کردم.»

پایان خوشی وجود ندارد پایان بدترین بخش زندگی است پس یک میانهٔ خوش به من عطا کن و یک آغاز خیلی خیلی خوش. شل سیلوراستاین؛ شاعر و طنزپرداز آمریکایی

است. اما احساس می‌کنم من تلاش معنوی بیشتری برای خانواده دارم. حواسم به رژیم سالم و غذای خوب خانواده هست. حواسم به تفریح و خوش‌گذرانی هست. حواسم هست تنش وجود نداشته باشد و از لحاظ روانی همدیگر را حمایت کنیم. که قطعاً اگر این تلاش‌ها نبود هزینهٔ مادی سنگینی در دراز مدت متحمل می‌شدیم.»

«چالش چی بپزم خیلی سخت‌تر می‌شود وقتی بچه‌ای در سن رشد داشته باشی. مدام باید پروتئین و ویتامین را محاسبه کنی که به‌اندازه دریافت کند. نشاسته و قند هم زیاد نباشد تا چاق نشود.

علاوه‌براین بارها پیش آمده است که همسرم گفته آن‌قدر که حساسی اخلاق بچه خراب شده و هر بار این جمله اشک من را درمی‌آورد. چون همسرم نمی‌داند چقدر خودم را در مقابل بچه‌ام مسئول می‌دانم و چقدر حرفش برایم بار روانی دارد.»

در پاسخ به این پرسش اصلی که «چرا کار خانگی انجام می‌دهیم» تاکنون به این جواب رسیدیم: برای کاستن از هزینه‌های خانواده و حفظ سلامت جسمی و روانی اعضای خانه. ما کار خانگی انجام می‌دهیم تا سرمایهٔ مالی و سرمایهٔ انسانی خانواده را حفظ کنیم.

در نظر بیشتر زنان نقص اصلی تهیهٔ برنامهٔ غذایی، در دسترس نبودن همهٔ مواد غذایی لازم برای هرکدام از غذاهای این برنامهٔ ثابت در خانه است. اینکه در خانه چه غذایی پخته شود ارتباطی مستقیم با دسترسی خانواده به منابع دارد و این مسئله یکی از نقاط مهم تلاقی کار خانگی و حوزه اقتصاد است. درواقع دسترسی به مواد غذایی ارتباطی مستقیم با دسترسی هر خانواده به ثروت و منابع مالی دارد. ناگفته پیداست خانواده‌ای که در تنگنای اقتصادی قرار دارد و به تبع آن دسترسی محدودتری به مواد غذایی دارد، تنوع انتخاب‌هایش برای پخت‌وپز و تولید غذا هم به همین میزان محدودتر می‌شود.

تجربهٔ بسیاری از زنان به‌ویژه در پاسخ به پرسش مربوط به «وظایف شخصی» نشان می‌دهد که مراقبت از سلامت جسمی و روانی اعضای خانه معمولاً بخشی از «کارِ خانگی» است. سوده: «حواسم به رژیم سالم و غذای خوب خانواده هست. حواسم به تفریح و خوش‌گذرانی آنها هست. حواسم هست که تنش وجود نداشته باشد و از لحاظ روانی همدیگر را حمایت کنیم.»

نادیده گرفتن آن سنگریزه از رنج قدم برداشتن زنان کم نمی‌کند. اگر به‌دنبال ساختن دنیایی برابر هستیم آن سنگریزه را نادیده نگیریم؛ بایستیم و برای آن فکری کنیم. و اگر ما آن کسانی هستیم که سنگریزه‌ای در کفشمان نداریم، قدم‌هایمان را به قدم‌های زنان نزدیک کنیم، رنجشان را باور کنیم، کنارشان بایستیم و اجازه دهیم دستشان را بر شانهٔ ما بگذارند، خم شوند و آن سنگریزه را از کفششان دربیاورند. خواهیم دید که همسفرانی پرشور را در کنار خود خواهیم داشت.

من از آشپزی متنفرم. از این تلاش مذبوحانه برای زنده ماندن متنفرم. از کاری که ساعت‌ها وقت می‌گیرد و ظرف ده دقیقه ناپدید می‌شود متنفرم. از چیزی که قرار است رنگ تنوع و شادی به یک زندگی سراسر غم بپاشد متنفرم.»

او این فعالیت‌ها را به ۹ دسته تقسیم می‌کند: نظافت منزل، آماده‌سازی غذا، شست‌وشوی ظروف غذا، شست‌وشوی لباس‌ها، خرید وسایل ضروری منزل، بچه‌داری و مراقبت از فرزندان، آموزش دادن و کمک در امور تحصیلی فرزندان، مراقبت‌های درمانی، و صنایع دستی خانگی و فعالیت‌های هنری.

این زنان به نقش کار خانگی در ساختن «یک زندگی» اشاره می‌کنند. نقش مهمی که از یک سو آسایش و آرامش روحی و روانی برای اعضای خانواده فراهم می‌کند و از سوی دیگر به آنها امکان می‌دهد که بر کار، فعالیت و علاقه‌مندی‌های شخصی خود تمرکز کنند.

بعضی اوقات اعضای خانه به حفظ سرمایهٔ جسمی و معنوی خود چنان بی‌توجه‌اند که لازم می‌شود زنان ـــ به‌عنوان مسئول کار خانگی ـــ این مسئولیت را نیز به‌عهده بگیرند.

نخست، تولید غذا در خانه از مهم‌ترین راه‌های «حفظ سرمایهٔ مالی» و همین‌طور «حفظ سرمایهٔ جسمی» خانواده است؛ تغذیه یکی از اصلی‌ترین نیازهای انسان برای بقاست، و بدون تولید غذا، اعضای خانهٔ شما نمی‌توانند به کارهای تولیدی خود ادامه دهند چراکه بدون کارهای بازتولیدی کار تولیدی ممکن نیست. بنابراین از تولید غذا هیچ گریزی نیست!

اگر تولید هر روزهٔ غذا برای ما یک مسئله است، نخستین گام به‌رسمیت شناختن آن به‌عنوان یک مسئله و سپس شناخت همهٔ ابعاد و جزئیات آن، و در نهایت چاره‌اندیشی برای هر کدام از چالش‌های آن است.

زنان بسیاری گفته‌اند که از وقتی تمیز کردن خانه را به زمان‌های مشخص و ثابتی در هفته محدود کرده‌اند، هم از فشار ذهنی و بار روانی کار خانگی کاسته‌اند و هم متوجه شده‌اند وسواس قبلی آنها برای نظافت هر روزهٔ خانه بی‌مورد بوده و با کاستن از وسواس باز هم به هدف «حفظ بهداشت» دست می‌یابند.

تأمل، حتی برای یک‌بار، در کارهای مختلفی که در راستای حفظ بهداشت انجام می‌دهیم شاید به ما کمک کند نقاط ضعف و قوت خود را در هر مورد تشخیص دهیم یا کمک کند که برای انجام بهتر هر کار برنامه‌ریزی کنیم یا شاید بتوانیم بخشی از آنها را به زمانی واحد موکول کنیم.

که نظم و ترتیب نه قاعدهٔ روشن و مشخصی دارد و نه بدون آن آسیبی جبران‌ناپذیر به خانه و اهداف کار خانگی وارد می‌شود. به‌عبارت ساده‌تر، نه تابه‌حال کسی از بودنش جانی دوباره گرفته و نه از نبودش جان داده است! با وجود این،‌ نظم می‌تواند برای عده‌ای تسهیلگر زندگی و آرامش‌بخش باشد و به آنها کمک کند تا دیگر امور زندگی خود را سریع‌تر و آسان‌تر سامان دهند. هرچند ممکن است برای کسانی نتیجه عکس داشته باشد و باعث شود که وقتی همه‌چیز به‌شکلی منظم چیده شده است، دچار اضطراب شوند. چه‌بسا خانهٔ منظم دیگران در نظر آنها شبیه به یک گالری هنری یا موزه به‌نظر برسد که نباید در آن به چیزی دست زد!