بریده‌هایی از کتاب فرزندپروری مبتنی بر دلبستگی ایمن

یکی از بهترین پیش‌بینی‌هایی که مشخص می‌کنند آیندهٔ یک کودک (از نظر شادی، تحول اجتماعی و هیجانی، مهارت‌های راهبری، روابط معنادار و حتی موفقیت شغلی و تحصیلی) چگونه خواهد بود، این است که آیا حداقل یک نفر در زندگی او بوده که برایش حضورِ به‌موقع داشته و آیا به شکل ایمن پرورش یافته است یا نه. در تمام فرهنگ‌های سرتاسر دنیا، این مطالعات یک یافتهٔ جهانی را به‌خوبی آشکار می‌کنند؛ یافته‌ای که نشان می‌دهد چطور می‌توانیم پدر یا مادری خوب، نه بی عیب و نقص، باشیم.

وظیفهٔ شما به‌عنوان پدر یا مادر این نیست که مانع تجربهٔ شکست و بدبیاری بچه‌ها شوید؛ وظیفهٔ شما این است که به آنها کمک کنید تاب‌آوری هیجانی را در خودشان پرورش دهند و ابزارهایی را در اختیارشان قرار دهید که برای تحمل طوفان‌های زندگی به آنها نیاز دارند. و بعد، در جریان این طوفان‌ها در کنارشان حرکت کنید

چیزی به نام فرزندپروری بی عیب و نقص وجود ندارد.

بخشش یعنی تمام امیدمان برای یک گذشتهٔ بهتر را از دست بدهیم. به این ترتیب، ما نمی‌بخشیم تا از خطایی چشم‌پوشی کنیم یا بگوییم اشکالی نداشته؛ ما می‌بخشیم تا از این توهم غلط رها شویم که می‌توانیم گذشته را تغییر دهی

من برای تو اینجا هستم. من از تو محافظت خواهم کرد. من همان آشیانه یا خانه حمایت‌گری هستم که می‌توانی روی آن حساب کنی و وقتی ترسیدی یا در خطر هستی، من همیشه اینجا خواهم بود. خیالت جمع باشد. من از تو محافظت خواهم کرد و تو را ایمن نگاه خواهم داشت

گذشته، سرنوشت محتوم شما نیست. گذشتهٔ ما می‌تواند فهمیده شود تا حال و آیندهٔ ما را تعیین نکند. نه نیازی به فرار از گذشته است و نه لزومی دارد بَردهٔ آن باشیم.

مفهوم دقیق حضورِ به‌موقع همین است: معنادهی و حضور داشتن.

صرف‌نظر از نحوهٔ بزرگ شدن خودتان و هر اتفاقی که در گذشته برای‌تان افتاده، شما می‌توانید همان پدر یا مادر عاشق و حساسی باشید که می‌خواهید باشید؛ پدر یا مادری که حضورِ به‌موقع دارد و بچه‌هایی را پرورش می‌دهد که شاد، موفق و کاملاً خودشان هستند.

وقتی دربارهٔ ایمن نگه داشتن بچه‌ها و کمک به ایجاد احساس ایمنی در آنها حرف می‌زنیم، والدین دو وظیفه اصلی بر عهده دارند. اولین وظیفه والدین این است که از بچه‌ها در برابر آسیب محافظت کنند. دومین وظیفهٔ والدین‌ این‌ است‌ که‌ خودشان به‌ منبع‌ ترس و تهدید بچه‌ها تبدیل‌ نشوند.

یکی از بهترین پیش‌بینی‌هایی که مشخص می‌کنند آیندهٔ یک کودک (از نظر شادی، تحول اجتماعی و هیجانی، مهارت‌های راهبری، روابط معنادار و حتی موفقیت شغلی و تحصیلی) چگونه خواهد بود، این است که آیا حداقل یک نفر در زندگی او بوده که برایش حضورِ به‌موقع داشته و آیا به شکل ایمن پرورش یافته است یا نه. در تمام فرهنگ‌های سرتاسر دنیا، این مطالعات یک یافتهٔ جهانی را به‌خوبی آشکار می‌کنند؛ یافته‌ای که نشان می‌دهد چطور می‌توانیم پدر یا مادری خوب، نه بی عیب و نقص، باشیم.

تمام مفاهیمی که در فصل‌های بعد مطرح خواهیم کرد، دربارهٔ هر نوع رابطه‌ای کاربرد دارند.

وقتی دلبستگی ایمن از جانب مراقب اصلی برای کودکان فراهم شود، این تجربه‌های قابل پیش‌بینی و در نتیجه قابل‌اعتماد، سطح استرس کودکان را کاهش می‌دهند و این امکان را برایشان فراهم می‌کند تا جسارت و نهایتاً اعتمادبه‌نفس را در خود پرورش دهند. این کودکان می‌آموزند چطور احساسات و رفتارهای خودشان را مدیریت کنند و همین باعث می‌شود بتوانند ببالند و شکوفا شوند.

وقتی در یک موقعیّت خاص مطمئن نیستید چطور به فرزندتان (یا به هر کودکی) پاسخ دهید، نگران نشوید. یک کاری هست که همیشه می‌توانید انجامش دهید و این کار، از همه کارها بهتر است: به‌جای نگرانی کردن یا تلاش برای دست‌یابی به معیار بی‌نقص بودن که اصلاً وجود خارجی‌ندارد، صرفاً در زندگی بچه‌های‌تان حضورِ به‌موقع داشته باشید.

۱) ایمن هستند (از آسیب محافظت می‌شوند و جای‌شان امن است)؛ ۲) دیده و درک می‌شوند (می‌دانند مراقب‌شان هستید و به آنها توجّه دارید)؛ ۳) تسکین می‌یابند (می‌دانند وقتی دچار رنج و پریشانی باشند در کنارشان حضور خواهید داشت)؛ و ۴) امنیّت دارند (بر اساس سه کیفیت دیگر، به شما اعتماد دارند و مطمئن هستند به شکل قابل پیش‌بینی کمک‌شان می‌کنید در دنیا احساس «راحتی» داشته باشند و سپس می‌آموزند به خودشان کمک کنند احساس ایمنی، درک شدن و تسکین یافتن داشته باشند).

والدینی که حضورِ به‌موقع دارند، افرادی هستند که تجارب زندگی خودشان را معنادهی کرده‌اند و با این کار، یک «روایت منسجم» خَلق کرده‌اند و می‌توانند حضورِ والدینی را برای فرزندان‌شان فراهم کنند و در نتیجه، از درون و بیرون در زندگی فرزندان‌شان حضورِ به‌موقع دارند. از درون یعنی، درک می‌کنیم گذشته چطور باعث شکل‌دهی آن انسانی شده که اکنون هستیم و این درک، ما را آزاد می‌سازد تا همان انسانی باشیم که اکنون و در آینده می‌خواهیم باشیم. از بیرون یعنی، می‌آموزیم چگونه آگاهی گشوده و پذیرا داشته باشیم - حضورِ والدینی داشته باشیم - تا فرزندمان احساس کند احساس می‌شود، فهمیده می‌شود و با ما پیوند داد.

کودکان دلبستهٔ ایمن همان‌هایی هستند که والدین‌شان نسبت به نیاز کودک برای پیوند، حساس و پاسخگو هستند و می‌توانند به پیام‌های کودک پی ببرند و نیازهایش را به‌شکل مستمر برآورده کنند. به بیان دیگر، چنین مراقبی پیام‌های کودک را دریافت می‌کند، متوجّه می‌شود این پیام‌ها در قالب تجربهٔ درونی کودک (یعنی ذهنی که در پس رفتار بیرونی کودک وجود دارد) چه معنایی دارند و سپس به شیوه‌ای قابل پیش‌بینی، به‌موقع، حساس و کارآمد پاسخ می‌دهد.

ما مجبور نیستیم اجازه بدهیم تجربیات گذشته، نحوهٔ زندگی ما در زمان حال و شیوهٔ فرزندپروری ما را تحت‌الشعاع قرار دهند. ما می‌توانیم روایت زندگی‌مان را تغییر دهیم و به این ترتیب، آیندهٔ بچه‌ها و نوه‌های‌مان را دگرگون کنیم.

سه‌گانهٔ‌ فهمیدن - معنا دادن - پاسخ‌دهی‌ می‌تواند یک‌ پُل‌ سه‌پایه‌ تشکیل‌ دهد که‌ باعث‌ پیوند بین‌ والدین‌ و کودکان می‌شود تا بچه‌ها بتوانند احساس کنند درک می‌شوند.

اگر اول از همه‌ آنها را درک کنیم‌ و توجّه‌ کنیم‌ چه‌ احساسی‌ دارند، پاسخ‌ ما خیلی‌ شفقت‌آمیزتر خواهد بود. وقتی‌ بچه‌ها احساس کنند احساس شده‌اند، حس‌ تعلق‌ ایجاد می‌شود. آن وقت‌ است‌ که‌ کودک به‌ حسی‌ از «من»‌ بودن و بخشی‌ از «ما» بودن نیز خواهد رسید: حسی‌ از «من»‌ بودن که‌ درک می‌شود و مورد احترام است‌؛ بخشی‌ از یک‌ «ما» که‌ بزرگتر از خویشتن‌ تنهای‌ اوست‌ و در عین‌ حال نیازی‌ ندارد هویتش‌ به‌عنوان یک‌ انسان منحصربه‌فرد به‌ خطر بیفتد یا از دست‌ برود. به‌ این‌ ترتیب‌، وقتی‌ کودک‌تان را درک کنید، بنیان یکپارچگی‌ در روابط‌ آتی‌ بنا نهاده خواهد شد؛ یعنی‌ آنها در روابط‌ آینده خود می‌توانند یک‌ فرد باشند که‌ بخشی‌ از یک‌ پیوند نیز هست‌.

سؤال مهمی‌ که‌ باید بپرسید این‌ است‌ که‌ آیا یک‌ کودک «نمی‌خواهد» خوب رفتار کند یا «نمی‌تواند» خوب رفتار کند. وقتی‌ کودکی‌ نمی‌خواهد طوری‌ که‌ از او خواسته‌ شده رفتار کند، آن‌وقت‌ پاسخ‌ ما ممکن‌ است‌ خیلی‌ متفاوت با موقعیتی‌ باشد که‌ او نمی‌تواند مثلاً آرام بنشیند یا آنچه‌ را گفته‌ می‌شود به‌ آرامی‌ دنبال کند (که‌ دلیلش‌ گرایشات بیش‌فعالی‌ یا انتظارات نامناسب‌ از لحاظ رشدی‌ یا دلایل‌ دیگر است‌).

ما می‌خواهیم‌ آنها دائماً پیام حمایت‌ شدن را دریافت‌ کنند: اگر خودت را در موقعیتی‌ یافتی‌ که‌ تحت‌ فشار و خارج از کنترل بودی‌، بِدان که‌ من‌ به‌ تو کمک‌ خواهم‌ کرد و ما با هم‌، آرامش‌ را به‌ تو بازخواهیم‌ گرداند. شاید آن چیزی‌ را که‌ همین‌ الان می‌خواهی‌ به‌ دست‌ نیاوری‌، اما اِشکالی‌ ندارد. من‌ برای‌ تو و کنار تو هستم‌. تسکین‌ یافتن‌، حاصل‌ پیوند است‌. و پیوند، از حاضر بودن ما ناشی‌ می‌شود. به‌ این‌ ترتیب‌ است‌ که‌ ما حضورِ به‌موقع‌ داریم‌ تا تسکین‌ ببخشیم‌.

ما می‌خواهیم‌ تا جایی‌ که‌ امکان دارد، به‌ هر کودکی‌ به‌عنوان یک‌ فرد مستقل‌ نزدیک‌ شویم‌ و همان چیزی‌ را برایش‌ فراهم‌ کنیم‌ که‌ در آن لحظه‌ نیاز دارد.

برای‌ اینکه‌ بتوانیم‌ هم‌تنظیمی‌کنیم‌ و به‌ آرام شدن طوفان‌های‌ شدید هیجانی‌ کمک‌ کنیم‌، باید کاری‌ کنیم‌ تا بچه‌های‌مان احساس کنند درک می‌شوند. و این‌ نمی‌تواند رخ دهد مگر اینکه‌ وقتی‌ به‌ سمت‌ ما می‌آیند، اول احساس ایمنی‌ کنند.

وقتی‌ کودکی‌ به‌لحاظ هیجانی‌ نیاز به‌ کمک‌ دارد و مراقب‌ نیز به‌موقع‌ یک‌ پاسخ‌ هم‌آهنگ‌، محبت‌آمیز و دلسوزانه‌ فراهم‌ می‌آورد، این‌ پاسخ‌ «وابسته» نامیده می‌شود. مراقب‌، حالت‌ درونی‌ کودک را مشاهده می‌کند و با آن هم‌آهنگ‌ می‌شود و به‌ بهترین‌ شکلی‌ که‌ بتواند، آن تجربهٔ‌ درونی‌ را درک می‌کند و سپس‌ پاسخی‌ می‌دهد که‌ با آن حالت‌ یا تجربهٔ‌ درونی‌ هم‌آهنگ‌ است‌. این‌ یعنی‌ سه‌گانهٔ‌ پیوند.

کودک می‌داند که‌ درک شده است‌. کودک «احساسِ احساس شدن» می‌کند. علاوه بر این‌، او می‌آموزد که‌ می‌تواند به‌ تجربهٔ درونی‌ خود اعتماد کند و روی‌ مراقبش‌ حساب کند که‌ او را بفهمد.

شما باید کلماتی‌ را انتخاب کنید که‌ با توجّه‌ به‌ شخصیت‌ خودتان و فرزندتان، احساس درستی‌ در شما ایجاد کند. حتماً در لحن‌ کلام‌تان و همین‌طور در ارتباط غیرکلامی‌تان همدلی‌ را نشان دهید و سعی‌ کنید سخنرانی‌ نکنید یا خیلی‌ حرف نزنید. فقط‌ حضور داشته‌ باشید، تأمل‌ کنید و چند عبارت همدلانه‌ کوتاه بگویید. اینها معمولاً اثرگذارتر هستند تا موعظه‌ کردن یا توضیح‌ دادن افراطی‌.

لحظهٔ تسکین‌ دادن می‌تواند به‌ شیوه‌های‌ بی‌شماری‌ مدیریت‌ شود؛ نکته‌ این‌ است‌ که‌ حتی‌ زمانی‌ که‌ تسکین‌ می‌دهید، رعایت‌ حد و مرزها امکان‌پذیر است‌. قرار نیست‌ اصطلاحاً وا بدهید، اما همچنان به‌لحاظ هیجانی‌ در کنار بچه‌های‌تان حضور خواهید داشت‌. به‌ بیان دیگر، می‌خواهید رابطهٔ‌ شما با فرزندان‌تان نسبت‌ به‌ هر چیز دیگری‌ در اولویت‌ باشد. رابطه‌ای‌ را که‌ با فرزندان خود دارید در اولویت‌ قرار دهید. وقتی‌ صحبت‌ از رفتار می‌شود، اکثر امور دیگر می‌توانند در درجهٔ‌ دوم یا چندم اهمیّت‌ باشند.

او همچنین‌ قادر خواهد بود متوجّه‌ باشد چه‌ زمان‌هایی‌ وسوسه‌ شده نقش‌ قربانی‌ را ایفا کند، به‌جای‌ اینکه‌ تصمیمات آگاهانه‌ بگیرد و موقعیتی‌ را که‌ احساس خوبی‌ درباره‌اش ندارد ترک کند یا تغییر دهد.