کتاب الزامات سیاست در عصر ملت - دولت

ملی‌گرایی افراطی، به‌خصوص در قالب نژادپرستی، نیرویی خودویرانگر است

برخی صاحب‌نظران، صفویان را پایه‌گذار «دولت مدرن» در ایران دانسته‌اند؛ اما اگر تأسیس ملت  دولت در یک سرزمین را اساس مدرن‌شدن یک دولت بدانیم، به‌سختی می‌توان سلطنت صفوی را پایه‌گذار دولت مدرن در ایران دانست.

عباس‌میرزا، ولیعهد، که تلخی شکست نظامی از ارتش روسیه را بیش از دیگران چشیده بود به این نتیجه رسید که جنگ‌افزار مدرن همان چیزی است که ایران در مقابل فرنگیان کم دارد.

میرزای نائینی در رسالهٔ خود، با لحنی صریح و بی‌سابقه، نوک حملهٔ خود را از استبداد سیاسی به سمت استبداد دینی نشانه می‌رود و مبارزه با حافظان استبداد دینی را بسی سخت‌تر از مبارزه با استبداد سیاسی برمی‌شمرد.

گویا مراجع بلندپایهٔ شیعهٔ ایرانی که در پی شورش عراقی‌ها علیه قیمومیت بریتانیا از نجف به قم عزیمت کرده بودند، در دیدار با رضاخان به او سخت هشدار دادند که بحث استقرار نظام جمهوری در ایران را کنار بگذارد، اما اگر درصدد تغییر نظام سلطنت و دستیابی به مقام پادشاهی است، مانع او نخواهند شد.

از همین رو، با آن‌که می‌توان رضاشاه را در تحقق وجوه عینی و مادی ملت  دولت ایران به‌تعبیری موفق دانست، اما مقابلهٔ سرسختانهٔ او با دستاوردهای انسانی این پدیده، به‌خصوص تنوع و تکثر سیاسی و فرهنگی، را باید انحرافی بزرگ در جهت بلوغ طبیعی ملت  دولت در ایران تلقی کرد.

همهٔ ارزش‌های بشری ازجمله برابری، آزادی و وطن‌خواهی در محدودهٔ طبیعی خود مفید و کارآمدند، اما اگر از آن محدوده طغیان کنند خواسته یا ناخواسته اثری ویرانگر بر جا خواهند گذاشت.

بروجردی که گویا از مشکلات ورود روحانیون به دنیای پرپیچ‌وخم سیاست آگاه بود و نگرانی‌های شخصی مشخصی نسبت به هم‌صنفان خود در این زمینه داشت؛ تا پایان حیات خود، حوزه‌های علمیهٔ تحت امر خود را از سیاست و قدرت دور نگه داشت

با آن‌که اعضای برجستهٔ فدائیان اسلام پس از کودتای ۲۸ مرداد اغلب به جوخهٔ اعدام سپرده شدند، طرز فکر آن‌ها، که می‌توان آن را بذر «بنیادگرایی دینی» در ایران دانست،

طبعاً ملی‌گرایی مورد نظر نظام پهلوی که کثرت‌گرایی سیاسی را در جامعه برنمی‌تافت سبب استمرار بقای حکومت نشد و آن را در برابر توفانی از بحران‌های درهم‌تنیده در هم شکست.

دولت‌های استبدادی و ناقض حقوق شهروندان اصل وجودشان غیراخلاقی است، چراکه از راه تحمیل و اجبار و سرکوب عمومی به قدرت دست می‌یابند و هیچ فعل ضداخلاقی نیز به پای تحمیل و اجبار و سرکوب عموم مردم نمی‌رسد.