کتاب مانی پیامبر باغ های اشراق

«من، خود را خواهانِ تمامی ادیان می‌دانم ولی به هیچ‌یک وابسته نیستم. به آدمیان آموخته‌اند همانند وابستگی به ایل و تباری، باید به دیانتی وابسته باشند. من، مانی، به آن‌ها می‌گویم، به شما دروغ گفته‌اند. در هر ایمان و ایقانی بکوشید پیرایه‌ها را جدا سازید و عصاره حقیقتی آن را دریابید. «آن کس که پیرو تعالیم من باشد، توان آن دارد به اهورامزدا، میترا، مسیح و بودا... رو آوردم و در معابدی که بر پا خواهم ساخت می‌تواند، با نیاز و نیایش خود در آن پا نهد. «من، به همه عقاید مذهبی احترام می‌نهم، این خود، از نظر دیگران، گناهم شمرده می‌شود. «مسیحیان از ثنای من از مسیح ناشنیده می‌گذرند و بر من خرده می‌گیرند که بدگوی زردشتیان و یهودیان نیستم.

«موبدان ستایشم از پیامبرشان را نادیده می‌انگارند و خواستارِ شنیدن نفرین من بر مسیح و بودا هستند، زیرا هنگامی که گله مؤمنان را گرد هم می‌آورند، نه به منظورِ عشق و سیاست که به جهت کینه‌ورزی و عداوت است، و همبستگی آنان نیز، تنها به وقتِ رویارویی با دیگران بروز می‌کند و خود را برادر نمی‌شمرند مگر به ریا و به هنگام تحریم و تکفیر. «و من مانی... به دور از دوستی همگان، به زودی دشمنِ همه آنان باز شناخته خواهم شد. گناهِ من این است که می‌خواهم همه ادیان را متفق و با هم آشتی دهم، [البته] بجزای چنین گناهی خواهم رسید، چون دیری نمی‌پابد که آنان برای نفرین و تکفیر من گرد هم آیند.

در آن‌جا، خندیدن تنها وسیله غلبه بر دردها بود

«با تقلید حرکات دیگران است که انسان متوجه بیهودگی و پوچی آن‌ها می‌شود.»

«مانی، آنچه را که به نظرت خوشایند است نقاشی کن، آن کس که مرا به سوی تو فرستاد، رقیبی نمی‌شناسد، همه زیبایی‌های دنیوی، بازتاب زیبایی او` هستند.»

هم‌اکنون دیده می‌شد که تخم اغتشاش و بی‌حرمتی در بین برادران جوانه زده است. برخی، البته تعداد قلیلی، در بین آن‌ها از خود می‌پرسیدند: «آیا دوازده سالگی، سال عبور از مرحله کودکی نیست که برگزیدگان در این برهه، به خود می‌آیند، خرد و دانش لدنی خود را در میان بزرگسالان آشکار و متبلور می‌سازند؟ مانند عیسی در روبرویی با کاهنان معبد اورشلیم یا همانند مانی!...»

چون، هم‌اکنون دیده می‌شد که تخم اغتشاش و بی‌حرمتی در بین برادران جوانه زده است. برخی، البته تعداد قلیلی، در بین آن‌ها از خود می‌پرسیدند: «آیا دوازده سالگی، سال عبور از مرحله کودکی نیست که برگزیدگان در این برهه، به خود می‌آیند، خرد و دانش لدنی خود را در میان بزرگسالان آشکار و متبلور می‌سازند؟ مانند عیسی در روبرویی با کاهنان معبد اورشلیم یا همانند مانی!...»

خوراکی‌های پاک و ناپاک [حلال و حرام] نهایتا بدل به فضولات می‌شوند، به عقیده شما، آیا فضولات، پاک و پاره‌ای ناپاک هستند؟

در جامعه سپیدجامگان که همه زیبایی‌ها، همه رنگ‌ها، همه آراستگی و برازندگی‌ها به هر قالب و شکل نفی می‌شد و ساده‌ترین فرم شمایل‌سازی نیز محکوم بوده و نوعی بت‌پرستی تلقی می‌شد، مانی چگونه می‌توانست نقاشی کند؟ هنرِ پیام‌گونه مانی در اثر کدام معجزه می‌توانست بارور و شکوفا شود؟

خوشا به حال آبی که کسی از آن ننوشد. خوشا به حالِ درختی که به دور از جاده به گُل نشیند، ولی چگونه [می‌توان]، ارزش خوشبختی را دریافت؟»

«با تقلید حرکات دیگران است که انسان متوجه بیهودگی و پوچی آن‌ها می‌شود.»

«من... به مردم چهار گوشه جهان مذهب زیبایی را خواهم آموخت.»

«و در باره کسانی که عظمت خداوند را نمی‌بینند و ایزدی را نمی‌پرستند چه می‌گویی؟» «کسی که نمی‌خواهد از طریق مظاهر عینی [عینیات]، خداوند را بشناسد؛ گاه می‌شود که از هر انسان دیگر [از طریق ذهنیات] به حقیقت او نزدیک شود.»

«من، خود را خواهانِ تمامی ادیان می‌دانم ولی به هیچ‌یک وابسته نیستم. به آدمیان آموخته‌اند همانند وابستگی به ایل و تباری، باید به دیانتی وابسته باشند. من، مانی، به آن‌ها می‌گویم، به شما دروغ گفته‌اند. در هر ایمان و ایقانی بکوشید پیرایه‌ها را جدا سازید و عصاره حقیقتی آن را دریابید.

یک زاهد [خردمند] به زهد نمی‌نشیند مگر برای نزدیک‌تر شدن به خویشتن خویش، [چه]، تنها خودِ او شاهد و تنها خود وی داور است. اگر تو به خود محرومیت روا می‌داری، چنین عملی را نه برای همگون کردن کردار خود با آیین یک سلک و نه از ترس مجازات و نه به امید دست‌یافتن به ثواب آخرت انجام بده، چه، اندیشه‌ای بدین‌سان حساب‌گرانه از دیدگاه من ناصواب است.»

من چیزی به دیگران می‌گویم که حتا نزدیک‌ترین آن‌ها به من، چیز دیگری می‌فهمند.»

در باغ‌های اشراق، همه چیز رنگین و معطر خواهد بود و [هیچ‌چیز و هیچ‌کس] عینِ ذاتِ خود باقی نخواهد ماند؟

«برای کسانی که می‌خواهند به کمال رسند راهی دشوار وجود دارد و برای دیگر کسان، راهی هموار.» «ولی اگر هر دو راه به رستگاری رسند، چه مزیتی خواهم داشت که راه دشوار برگزینم؟» «اگر تو واژه مزیت را بر زبان جاری ساختی، مفهوم آن است که از هم‌اکنون، راهِ خود را برگزیده‌ای.»

[اصالتِ] آرمان‌ها به فراموشی سپرده می‌شود ولی [انگیزه آن] طرد نمی‌شود. چه، با تعابیر و پیرایه‌بندی مصلحتی برگزیدگان [نفع‌جو] و نابخردی پیروانِ [کوربین] در میانِ جوامع به راهی می‌رود که از بنیاد خود به دور است.

باغ‌های اشراق جایگاه آدمیانی است که بی‌نیازی‌پیشه کرده بودند.`»