کتاب اسطوره های ایرانی

چو ضحاک بر تخت شد شهریار ‫برو سالیان انجمن شد هزار ‫سراسر زمانه بدو گشت باز ‫برآمد برین روزگار دراز ‫نهان گشت کردار فرزانگان ‫پراکنده شد کام دیوانگان ‫هنر خوار شد جادویی ارجمند ‫نهان راستی آشکارا گزند ‫شده بر بدی دست دیوان دراز ‫بنیکی نرفتی سخن جز به راز

کیومرث که نامش به معنی «جان میرا» است، نخستین انسان اسطوره‌ای است. وی چهره‌ای بلندبالا و جذاب «به روشنی خورشید» است که از زمین آفریده می‌شود: ‫فروهرکیومرث‌پاک رامی‌ستائیم، نخستین‌کسی‌که‌به‌گفتار وآموزش‌اهورامزدا گوش فراداد، از او خانواده‌ممالک‌آریا (ایران) و نژادآریا به‌وجود آمد...

هنگامی که زال در خانواده‌ای که مدت‌ها در انتظار داشتن فرزندی بوده‌اند، متولد می‌شود، شادی پدر با دیدن نوزاد تازه ولادت یافته به اندوه و استیصال بدل می‌شود. بدن کودک به پاکیزگی نقره و چهره‌اش چون بهشت توصیف شده است، امّا موهایش مانند یک پیرمرد سفید است

رستم پس از یک دور سوار شدن بر رخش، از چوپان پیر بهای آن را می‌پرسد. چوپان به او می‌گوید، بهای این اسب برابر با کل ارزش کشور ایران است؛ لذا، اگر او رستم است باید کشور ایران را از چنگ دشمنان برهاند، و اندوه را از این کشور دور سازد.

جالب است که ضحاک که به دام اهریمن می‌افتد، در شاهنامه فرزند یک انسان محترم و شریف از سرزمین‌های تازی است. به دلیل پیوندش با بین‌النهرین در متون بعدی زردشتی از قبیل بندهش، گمان می‌رود که تازی شمردن ضحاک از «بیزاری ایرانیان از فتح کشورشان به دست اعراب و چیرگی اعراب بر آنها» سرچشمه گرفته باشد.

‫اسطوره‌ها و افسانه‌های ایرانی، بازتاب استمرار یک سنت قدیمی در فرهنگ و زبان این ناحیه جغرافیایی پهناور است که در فراسوی مرزهای ایران کنونی گسترش یافته است. نه حرکت‌ها و تاخت‌وتازهای عشایری و نه تحولات سیاسی و فراز و نشیب‌های داخلی، هیچ یک نتوانسته‌اند این حماسه‌های پهلوانی کهن را نابود سازند، و این افسانه‌ها با پشت سر گذاشتن هزاره‌ها همچنان بر جای مانده‌اند. حفظ آنها سنت‌ها و مفاهیم اجتماعی گذشته‌ای دور را زنده نگاه داشته، و در عین حال به زبان و فرهنگ ایرانی کمک کرده است که باقی بماند و ببالد.