بریده‌هایی از کتاب تربیت بدون قشقرق

یکی از تمایزهای ارزشمندی که باید قائل باشیم بین نمی‌تواند و نمی‌خواهد است. وقتی بین نمی‌تواند و نمی‌خواهد تفاوت قائل می‌شویم، استیصال ما ـ در مقام والد ـ به‌طور محسوس و بنیادینی کاهش می‌یابد. گاهی فرض می‌کنیم بچه‌هایمان نمی‌خواهند آن‌طوری که ما ازشان می‌خواهیم رفتار کنند، در حالی که در واقعیت فقط نمی‌توانند... دست‌کم نه در آن لحظهٔ بخصوص. حقیقت این است که درصد بالایی از بدرفتاری بچه‌ها بیشتر به نتوانستن مربوط است تا نخواستن. دفعهٔ دیگر که فرزندتان نتوانست خودش را به‌درستی مدیریت کند، از خودتان بپرسید: «آیا این طرز رفتارش با توجه به شرایط و سنش منطقی است؟» در اغلب اوقاتْ پاسخ بله خواهد بود.

اغلب اوقات علت اینکه کودکانمان به ما حمله می‌کنند این نیست که گستاخ‌اند یا ما والدین اشتباهی کرده‌ایم. اغلب اوقات آن‌ها به ما حمله‌ور می‌شوند چون هنوز ظرفیت تنظیمِ حالات عاطفی و مهار واکنش‌هایشان را ندارند. و آن‌قدر در کنار ما احساس امنیت می‌کنند که بدانند حتی وقتی بدترین رفتار را دارند، از عشقمان محروم نخواهند شد. در حقیقت وقتی کودکی چهارساله والدینش را نمی‌زند و همیشه «عالی» رفتار می‌کند، می‌شود برای پیوند آن کودک با والدینش نگران شد. وقتی کودک دلبستگی ایمن به والدینش داشته باشد، آن‌قدر احساس امنیت می‌کند که آن رابطه را امتحان کند.

مشکل مهم دیگرِ تنبیه بدنی اتفاقی است که از نظر عصب‌شناختی و روان‌شناختی برای کودک رخ می‌دهد. مغز درد را به تهدید تفسیر می‌کند. پس وقتی والدی به کودکش دردی وارد می‌کند، آن کودک با تناقض زیستی لاینحلی روبه‌رو می‌شود. از سویی همهٔ ما با این غریزه متولد می‌شویم که وقتی آسیبی می‌بینیم یا می‌ترسیم، برای حفاظت از خودمان به‌سمت مراقبانمان برویم. اما وقتی مراقبان ما منبع ترس و درد هم هستند، وقتی والدین با رفتارشان موجب وحشت کودک می‌شوند، برای مغز کودک بسیار گیج‌کننده خواهد بود

فرد فقط با نام بردن از احساساتش حس می‌کند سطح خشم یا ترسش کاهش پیدا کرده است. به این ترتیب طبقهٔ بالای مغز می‌تواند طبقهٔ پایین را آرام کند و این مهارتی است که یک عمر به کار می‌آید.

کودکان ما نیاز دارند مهارت‌هایی مثل مهار واکنش‌های شدید، مدیریت خشم شدید و در نظر گرفتن تأثیر رفتارشان بر دیگران را یاد بگیرند. آموختن این لازمه‌های زندگی و رابطه چیزی است که بچه‌ها به آن نیاز دارند و اگر شما بتوانید این آموزش را برایشان فراهم کنید، در حقیقت هدیه‌ای بسیار ارزشمند و مهم نه‌تنها به فرزندتان بلکه به کل خانواده‌تان و حتی بقیهٔ مردم جهان داده‌اید.

دانشمندان بر این باورند که تعیین مرزهایی که در کودک ایجاد «حس شرم مفید» کند موجب شکل‌گیری قطب‌نمایی درونی می‌شود که رفتارهای آیندهٔ او را هدایت خواهد کرد. به این معنا که کودک همراه با فهم اخلاق‌مداری و مهارِ نفسْ وجدان یا صدایی درونی هم به دست می‌آورد

اگر حین قشقرق همدلی و حضورِ آرامتان را برای کودک فراهم کنید، همه چیز را برای او و خودتان آسان‌تر و کم‌تنش‌تر می‌کنید و ظرفیت کودکتان را برای اینکه در آینده بهتر از پسِ خودش بربیاید افزایش می‌دهید، چون پاسخگویی عاطفی موجب تقویت اتصالات یکپارچه‌ساز در مغز او می‌شود و کمکش می‌کند تا تصمیمات بهتری بگیرد، بدن و احساسش را مهار کند و در رفتارهایش ملاحظهٔ دیگران را بکند.

لازمهٔ ایجاد روشی تربیتی که آکنده از ارتباط و با کمترین ماجرا و تنش باشد چیست؟

مغز کودک با کلماتی که ما به کار می‌بریم و رفتارهایی که از ما سر می‌زند به‌معنای واقعی کلمه تغییر می‌کند و با هر تجربهٔ جدیدی که از سر می‌گذراند ساخته می‌شود.

بله، عجله داشت، اما تا نینا آرام نمی‌شد، کاری از پیش نمی‌رفت. آرام گرفتن نینا در آغوش مادرش طولی نکشید. فقط بعد از چند ثانیه لیز حس کرد نینا نفس عمیقی کشید و عضلات بدنش شل شدند.

کودک شما به‌جای اینکه در آینده فقط از ترسِ پاسخ شما از بروزِ انفجاری احساساتش جلوگیری کند، تجربه‌ای آموزشی را از سر می‌گذراند که مهارتی درونی فرای صرفاً تداعی ترس در وجودش شکل می‌دهد.

آیا می‌خواهید واکنشگری را در مغز بدوی کودکتان تحریک کنید یا مایلید مغز منطقی و متفکرش را درگیر پذیرشگر بودن و تعامل با جهان کنید؟ وقتی بخش واکنشگر مغز را فعال می‌کنیم، فرصتِ رشد دادن بخش متفکر مغز را از دست می‌دهیم. این یک فرصت ازدست‌رفته است

نباید به فرزندمان چنین پیامی بدهیم که فقط وقتی با او ارتباط برقرار می‌کنیم که او «خوب» یا «خوشحال» است و وقتی چنین نیست، عشق و توجهمان را از او می‌گیریم. خود ما حاضریم در چنین رابطه‌ای باشیم؟ آیا خودمان به فرزند نوجوان یا جوانمان توصیه نمی‌کنیم از دوستان یا همراهانی که هنگام اشتباه کردنِ او چنین رفتاری دارند دوری کند؟

در علم عصب‌شناسی، به این گزاره «اصل هب» می‌گویند که به نام دانلد هب عصب‌روان‌شناس کانادایی است. این اصل می‌گوید وقتی نورون‌های مغز در واکنش به تجربه‌ای با هم برانگیخته می‌شوند، با اتصال به یکدیگر شبکه‌ای را تشکیل می‌دهند و وقتی آن تجربه بارها و بارها تکرار می‌شود، این اتصال و ارتباط عمیق‌تر و قوی‌تر می‌شود. پس وقتی با هم برانگیخته می‌شوند، به هم متصل می‌شوند.

والدگری پیشگیرنده یعنی مراقب زمان‌هایی باشیم که می‌فهمیم بدرفتاری و/یا فروپاشی عاطفی در آیندهٔ نزدیکِ رفتار کودکمان ـ یعنی درست در افقِ جایی که اکنون کودک قرار دارد ـ قابل پیش‌بینی است و آن‌گاه است که با مداخلهٔ به‌موقع سعی می‌کنیم کودک را به مسیری هدایت کنیم که از آشوب نگذرد

اگر رویکردتان بهره‌گیری از تمام ظرفیت مغز باشد، هدف اصلی‌تان واقعاً زودتر تمام شدن قشقرق نیست، بلکه پاسخگو بودن از نظر عاطفی و برقراری ارتباط عمیق با کودک است، به‌خاطر همهٔ فواید کوتاه‌مدت، بلندمدت و ارتباطی‌ای که برایش برشمردیم

تربیت اثربخش یعنی ما نه‌تنها رفتاری بد را متوقف یا رفتاری خوب را تشویق می‌کنیم، بلکه همچنین مهارت‌هایی را یاد می‌دهیم و اتصالاتی را در مغز کودکمان ایجاد می‌کنیم که به او کمک می‌کنند تصمیمات بهتری بگیرد و در آینده بهتر از پس مدیریت خودش بربیاید. به‌طور خودکار. چراکه مغزش به چنین ترتیبی «سیم‌کشی» شده است. ما کمکش می‌کنیم تا بفهمد مدیریت احساسات، مهار واکنش‌های شدید، در نظر گرفتن احساسات دیگران، فکر کردن به پیامدهای هر کار، گرفتن تصمیمات سنجیده و خیلی چیزهای دیگر چیستند. کمک می‌کنیم تا مغزش پرورش بیابد و به فردی تبدیل شود که دوستی بهتر، خواهر یا برادری بهتر، دختر یا پسری بهتر و انسانی بهتر شود. و روزی هم خودش والدی بهتر باشد.

تقویت همکاری و شکل‌دهی مغز: این‌ها دو هدف ـ بیرونی و درونی ـ و هدایتگر رویکردی پرمحبت، اثربخش و کامل ـ مغز به تربیت‌اند. این یعنی والدگری با در نظر داشتن مغز.

ارتباط برقرار کنید و بازهدایت کنید.

ارتباطْ هر رفتاری را مغلوب می‌کند.

وقتی از ورود آشوب و تنش بیشتر به موقعیت‌های تربیتی پرهیز می‌کنیم ـ به‌بیان دیگر وقتی تعیین مرزهای واضح و ثابت را با عشقی همدلانه ترکیب می‌کنیم ـ همه برنده می‌شوند.

تأکید این فصل بر این است که شما یک تعریف از تربیت (آموزش دادن)، دو اصل اساسی (صبر کنید تا کودکتان آماده شود؛ قاطع باشید، اما انعطاف‌ناپذیر نه) و سه پیامد مطلوب (بینش، همدلی و مرمت) را در ذهن داشته باشید.

بنابراین مایکل زانو زد، دست‌هایش را گشود و ماتیاس خودش را به آغوشش انداخت. همین‌طور که ماتیاس هق‌هق می‌کرد، مایکل او را در آغوشش نگه داشت، پشتش را مالید و چیزی نمی‌گفت جز هر از گاهی «می‌دونم، پسرم؛ می‌دونم». یک دقیقهٔ بعد ماتیاس نگاهش کرد، چشمانش از اشک برق می‌زدند. گفت: «لگوها رو من ریختم.» در جوابْ مایکل خندهٔ کوتاهی کرد و گفت: «من می‌گم انگار یه‌کمی بیشتر از ریختن بوده، آقا کوچولو!»

دانستن اینکه مغز کودک تغییرپذیر است، می‌خواهید چه پاسخی به بدرفتاری او بدهید؟ هر چه باشد، تجربهٔ مکرر کودکتان با روش تربیتی شما هم اتصالاتی در مغزش پدید می‌آورد.

هر زمان که فرزندمان را تربیت می‌کنیم، هدف کلی‌مان تنبیه کردن یا پیامدسازی نیست، بلکه هدفْ آموزش است.

کودکان ما نیاز دارند مهارت‌هایی مثل مهار واکنش‌های شدید، مدیریت خشم شدید و در نظر گرفتن تأثیر رفتارشان بر دیگران را یاد بگیرند. آموختن این لازمه‌های زندگی و رابطه چیزی است که بچه‌ها به آن نیاز دارند و اگر شما بتوانید این آموزش را برایشان فراهم کنید، در حقیقت هدیه‌ای بسیار ارزشمند و مهم نه‌تنها به فرزندتان بلکه به کل خانواده‌تان و حتی بقیهٔ مردم جهان داده‌اید.