کتاب رها و ناهشیار می نویسم

شاید هرگز حرفی تازه برای گفتن نداشته باشیم اما همیشه راهی تازه برای گفتنش داریم.

چگونه خلق‌وخویی خاص به شخصیت بدهیم؟ در روایتِ اول‌شخص، لحن یعنی طنین صدای راوی. مدیسن اسمارت بل

پیشرفت‌تان را با چیزهایی که دربارهٔ خوب نوشتن یاد گرفته‌اید اندازه بگیرید نه با انتشار نوشته‌هایتان در دنیای بیرونی. از خودتان بپرسید حالا از تصویرهای بیشتری استفاده می‌کنم؟ تمرکزم بیشتر شده؟ مضامین نوشته‌هایم عمیق‌ترند و بهتر آن‌ها را می‌پرورانم؟ به نوشتن خو گرفته‌ام؟ و از همه مهم‌تر، هنوز موقع نوشتن بهم خوش می‌گذرد؟

وقتی دربارهٔ چیزی شک دارید، دورش بیندازید. من کمابیش همین‌طور زندگی می‌کنم. حتی پیش آمده که چک حقوق یا فرم اظهارنامهٔ مالیاتی‌ام را دور بیندازم. فقط آدم‌ها هستند که به نظر می‌رسد نمی‌توانم دورشان بیندازم.

صراحت در زندگی خوب است اما در نوشتن آن‌قدرها خوب نیست.

دربارهٔ خودت نوشتن واقعاً به این می‌ماند که رها از هر قیدوبندی بگذاری دیگران جای زخم‌های روی تنت را ببینند (تا جای زخم‌های روی تن خودشان به وحشت‌شان نیندازد). نوشتن شبیه ناهشیاری است و کاری می‌کند که واقعاً بخواهی رها شوی؛ واقعاً بخواهی خودت را پیش چشم دیگران بگذاری و از تجربه‌هایت اثری هنری بسازی، با این‌که می‌دانی دیگران نگاهت می‌کنند، با این‌که خجالت می‌کشی و با این‌که دنیا و تردیدهایت دربارهٔ خودت کارت را سخت می‌کنند.

این کتاب کتابی است دربارهٔ سرمستیِ ناشی از وحشت و زیباییِ عیان شدن و در معرض چیزی بزرگ‌تر از خود قرار گرفتن، چیزی که هرگز فکرش را هم نمی‌کردید.

جستار، با همهٔ کوتاهی‌اش، می‌تواند به لحاظ حقیقتی که ضمن قصه‌اش به ما می‌گوید بزرگ باشد. نمی‌توانید همهٔ چیزهایی را که دربارهٔ وداع با آدم‌ها یاد گرفته‌اید در مطلبی چهارصفحه‌ای بگویید اما می‌توانید دربارهٔ یکی از این وداع‌ها با ما حرف بزنید و بگویید از آن چه آموخته‌اید.

هر چیزی که بخواهید بگویید، قبلاً گفته شده. کاری که شما باید بکنید این است که راهی جدید برای گفتن حرفی قدیمی پیدا کنید. برای این کار به صدای بی‌نظیر خودتان نیاز دارید و به جزئیات غیرعادی و خاصی که فقط در زندگی خودتان می‌یابید؛ جایی که پای کسی جز شما به آن نمی‌رسد. اگر اتفاقی را که برایتان افتاده با استفاده از تصاویر و جزئیاتی که یکراست از تجربهٔ خودتان آمده‌اند تعریف کنید، قصه‌تان، به شیوه‌ای جادویی، قصه‌ای دربارهٔ همهٔ ما می‌شود.

ا انگار برای دخترهای کم‌سن‌وسال ساخته‌اند و من زنی‌ام که وقتی جاافتاده و پخته شده‌ام سراغش آمده‌ام. من از ورزشی قوّت و جان می‌گیرم که زمانی معیارهای زنانگی‌اش نوعی اسارت و بردگی بوده‌اند. من، همراه پینه‌های دردناک و ماهیچه‌های از خیلی وقت پیش خشک‌شدهٔ دورهٔ میانسالی، یکی از مزایای این دوره را هم با خودم روی زمین یخ آورده‌ام: ظرفیت زیادتر برای آسوده زیستن با تناقض‌ها.

لحن شما، بیش از هر چیز دیگری، کیفیت واکنش خواننده را تعیین می‌کند؛ این‌که بخندد، موهایش سیخ شود، صاف بنشیند، خمیازه بکشد یا از اتاق بزند بیرون و یادش برود برگردد.

تله‌گذاری هم راه اثربخش دیگری برای ساختاردهی به مطلب است و بنابراین نوعی دیدگاه حساب می‌شود. در تله‌گذاری، مطلب را از نقطهٔ متضادِ مقصود نهایی‌تان شروع می‌کنید.

آن جعبه‌های تودرتویی را که برای بچه‌ها می‌سازند، دیده‌اید؟ همان‌ها که از جعبهٔ بزرگ شروع می‌کنید و جعبه‌های کوچک و کوچک‌تر را از آن بیرون می‌آورید. در جستار، کار برعکس است؛ اول باید سراغ کوچک‌ترین جعبه بروید. از روزی شروع کنید که از پدرتان خواستید نقاشی یادتان بدهد و او هم یک لیمو و یک بطری شربت نعنا جلویتان گذاشت تا مدل‌تان شوند و نقاشی‌شان کنید. حالا به سمت موضوع بزرگ‌تر حرکت کنید: روزی که فهمیدید هنرمندید.

نوشتن همچنین شکلی نو به گذشته می‌دهد. مگر ماجراهایی که حالا روی کاغذ می‌آورید، بامزه‌تر و هیجان‌انگیزتر از آنچه واقعاً برایتان رخ داده نیستند؟ مگر این نسخه‌های جدید و جاندار خاطره در ذهن‌تان جای آن خاطره‌های حزن‌انگیز و بی‌سروسامان قدیمی را نگرفته‌اند؟ نوشتن به شما قدرت می‌دهد خاطره‌هایتان را دگرگون کنید. شاید این خاطره‌ها یکراست در قعر ذهن‌تان جا گرفته باشند و جزئی از شما شده باشند، اما حالا می‌توانید با حرکتی مهارشده و تدریجی آن‌ها را از ذهن‌تان برانید.

به این شیوه درباره‌اش بنویسید: ۱. نشان‌مان دهید قبل از شهود چگونه بودید. ۲. لحظهٔ دگرگونی را نشان‌مان دهید. ۳. دربارهٔ شهودِ صریح یا تلویحی‌تان بنویسید. ۴. نشان‌مان دهید شهودتان باعث شده از آن به بعد چه کارهایی را به شکل متفاوتی انجام دهید. شهود را کجا بگذاریم؟

ساموئل جانسون توصیه می‌کرد که «اگر موقع خواندنِ نوشته‌تان به تکه‌ای رسیدید که فوق‌العاده عالی به نظر می‌رسد، حذفش کنید». یا به‌اصطلاح، دردانه‌تان را بکُشید. مثلاً آن جمله‌های مربوط به سفر پاریس. زیبا و شورانگیزند، نه؟ البته حواس خواننده را از اصل قصه پرت می‌کنند

چاله‌ها را پُر کنید: اضافه کردن هم به اندازهٔ حذف کردن مهم است. با اضافه کردنِ «زمینه» شروع می‌کنیم. حیرت‌انگیز است که خیلی از نویسنده‌ها به خودشان زحمت نمی‌دهند بگویند قصه کجا و کِی اتفاق می‌افتد و چه کسی دارد با ما حرف می‌زند.

تنها توجیه ممکن برای بازگویی قصه‌های شخصیْ این است که بگوییم هر کسی، هر آدم کوچک و خودخواهی که توده‌ای از درد و رنج است از جمله من و شما، کل وضعیت انسانی را درون خودش دارد.

دربارهٔ خودت نوشتن واقعاً به این می‌ماند که رها از هر قیدوبندی بگذاری دیگران جای زخم‌های روی تنت را ببینند (تا جای زخم‌های روی تن خودشان به وحشت‌شان نیندازد). نوشتن شبیه ناهشیاری است و کاری می‌کند که واقعاً بخواهی رها شوی؛ واقعاً بخواهی خودت را پیش چشم دیگران بگذاری و از تجربه‌هایت اثری هنری بسازی، با این‌که می‌دانی دیگران نگاهت می‌کنند، با این‌که خجالت می‌کشی و با این‌که دنیا و تردیدهایت دربارهٔ خودت کارت را سخت می‌کنند.

شهود. از نگاه جیمز جویس، شهود یعنی لحظه‌ای که اوضاع، در سیلابِ فهمی تازه، به شکلی برگشت‌ناپذیر عوض می‌شود. مجله‌ها (که زبان بی‌روح‌تری دارند) راه‌حل را نتیجهٔ نهایی یا لُبِ مطلب می‌نامند. در زندگی می‌شود آن را «ندای بیداری» هم نامید. شهود چیزی را که ممکن بود فقط حکایتی شخصی باشد به جستار تبدیل می‌کند.

تکالیف را جمع می‌کرد و روی جمله‌هایی که چشمش را می‌گرفتند با ماژیک شبرنگ زرد خط می‌کشید. وقتی کاغذها را به دانشجوها برمی‌گرداند، همه‌شان چیزی ـ‌دست‌کم یکی‌دو پاراگراف‌ـ داشتند که به آن افتخار کنند.

متن آسان‌خوان محصول سختی کشیدنِ جان‌فرسا هنگام نوشتن است.

در دفترچه‌ام نوشته بودم «کاش می‌توانستم چیزها را همان‌طور که در مغزم تصور می‌کنم روی کاغذ بیاورم.» بعد دیدم فلوبر هم جایی همین را به شیوهٔ خودش نوشته: «زبان انسان به دهلِ معیوبی می‌ماند که با آن صدایی درمی‌آوریم؛ صدایی که فقط خرس‌های سیرک را می‌رقصانَد اما آرزو داریم با موسیقی‌اش دل ستاره‌ها را بلرزانیم.» دهل معیوب نصیب من شده بود و ستاره‌های گریان نصیب فلوبر.

لحظه‌ای مهم و معنادار پیدا کنید و بعد، راهی برای قاب کردن آن لحظه بیابید

به خودم می‌گفتم ویراستاری معرکه است. از همهٔ آن ناهارهای کاری و همهٔ لباس‌های رسمی سیاهم لذت می‌بردم. در عین حال، همیشه دلم غنج می‌زد یکی از آن نویسنده‌هایی باشم که در ساعت‌های عجیب و غریب می‌آمدند و می‌رفتند؛ جوری که انگار به کشتیِ سرگردان‌شان گفته‌اند آن بیرون لنگر بیندازد یا از کاخ زمستانی‌شان بیرون زده‌اند تا نوشته‌هایشان را بیاورند و برای ویرایش به ما بدهند.

شخصی‌نویسی نوعی طبیعی بودن و صداقت هم دارد که به دلم می‌نشیند. شخصی‌نویسی بحث و جدل را متوقف می‌کند. وقتی تعریف می‌کردم موقع سقط جنینم در هفده‌سالگی چه حسی داشته‌ام، کسی نمی‌توانست با من درباره‌اش جروبحث کند. کسی نمی‌توانست تجربه‌ام یا حسی را که درباره‌اش داشتم انکار کند. خوش‌اقبال بودم و چیزی که دوست داشتم درباره‌اش بنویسم ـ‌مسائل عادی و شخصی‌ـ به مذاق دوره‌ای که در آن به دنیا آمده بودم خوش می‌آمد، دوره‌ای پر از اشتیاق به قصه‌های واقعیِ زندگیِ آدم‌های دیگر.

پیشرفت‌تان را با چیزهایی که دربارهٔ خوب نوشتن یاد گرفته‌اید اندازه بگیرید نه با انتشار نوشته‌هایتان در دنیای بیرونی. از خودتان بپرسید حالا از تصویرهای بیشتری استفاده می‌کنم؟ تمرکزم بیشتر شده؟ مضامین نوشته‌هایم عمیق‌ترند و بهتر آن‌ها را می‌پرورانم؟ به نوشتن خو گرفته‌ام؟ و از همه مهم‌تر، هنوز موقع نوشتن بهم خوش می‌گذرد؟

بهتر کردنِ نوشته‌هایتان شبیه تصحیح سرویس زدن در تنیس است. چند وقتی به نظر می‌رسد نه شیوهٔ قدیمی‌تان به کار می‌آید و نه شیوهٔ جدید. اما کم‌کم شیوهٔ جدیدتر و بهترِ سرویس زدن جزئی از شما می‌شود. شگردهای جدید نوشتن هم همین‌طورند. کم‌کم چیزهایی می‌نویسید که هم حقیقی‌اند و هم، به لحاظ اصول زیبایی‌شناسی، رضایت‌بخش. و همین است که برایتان درآمد و شهرت و شکل‌های دیگرِ ارج و منزلت را به ارمغان می‌آورد.

نایپُل می‌گفت «سوژه‌های بزرگ و درخشان در درام‌های کوچک به بهترین شکل بازنمایی می‌شوند.» با توصیف بگومگویی سر نحوهٔ چیدن ظرف‌ها در ماشین ظرف‌شویی، از تنش‌های زندگی زناشویی پرده برمی‌دارید. گیاه آووکادویی که کارِ درخت کریسمس را برایتان می‌کند، تصویری از زندگی تازه‌تان در کالیفرنیا می‌سازد. اگر دربارهٔ روزی که کارگرها برای بردن وسایل‌تان آمدند حرف بزنید، از خرده‌ریزهای توی جعبه‌ها متوجه قصهٔ طلاق‌تان می‌شویم. جستار، با همهٔ کوتاهی‌اش، می‌تواند به لحاظ حقیقتی که ضمن قصه‌اش به ما می‌گوید بزرگ باشد. نمی‌توانید همهٔ چیزهایی را که دربارهٔ وداع با آدم‌ها یاد گرفته‌اید در مطلبی چهارصفحه‌ای بگویید اما می‌توانید دربارهٔ یکی از این وداع‌ها با ما حرف بزنید و بگویید از آن چه آموخته‌اید.

آن جعبه‌های تودرتویی را که برای بچه‌ها می‌سازند، دیده‌اید؟ همان‌ها که از جعبهٔ بزرگ شروع می‌کنید و جعبه‌های کوچک و کوچک‌تر را از آن بیرون می‌آورید. در جستار، کار برعکس است؛ اول باید سراغ کوچک‌ترین جعبه بروید. از روزی شروع کنید که از پدرتان خواستید نقاشی یادتان بدهد و او هم یک لیمو و یک بطری شربت نعنا جلویتان گذاشت تا مدل‌تان شوند و نقاشی‌شان کنید. حالا به سمت موضوع بزرگ‌تر حرکت کنید: روزی که فهمیدید هنرمندید.