کتاب در پیرامون خودمداری ایرانیان

یکی از دلایل مهم پا نگرفتن فکر انتقادی و جریان خلاق «نقد» در ایران را باید همین حسادت بی‌مرز روشنفکران خودمدار نسبت به یکدیگر دانست. در ایران به‌واسطهٔ حسادت میان روشنفکران خودمدار، نقد به‌معنای مچ‌گیری، افشاگری، تخریب، توهین، جوسازی و... تحقیر بوده است. هر انتقادی در ایران به مثابهٔ امر شخصی‌شده‌ای در رابطهٔ میان دو سوی انتقادکننده و انتقادشونده فهمیده شده و نشانهٔ، به اصطلاح، «خوب نبودن» رابطهٔ آن دو است.

جهان برای کسی که به‌خاطر بقا، ناگزیر خود را نفی می‌کند بی‌معنا می‌شود و او در برابر جهان، منفعل می‌گردد. (این بی‌معنایی برخاسته از خشونت استبدادی عامل خشونت را نیز دربرمی‌گیرد. او نیز در اِعمال خشونت فراموش می‌کند که چه هست و هدف از کاربرد خشونت چیست. اِعمال خشونت برای او هدفِ در خود می‌شود).

در ایران هر سلسلهٔ حاکمی با چپاول و غارت و نابودی اشرافیت پیش از خود، قدرت خود را تثبیت و به‌دنبال آن اشرافیت خاص خود را پدید آورده است. در عصر نوین نیز عدم وابستگی اقتصادی حکومت به طبقات اجتماعی میدان رقابت اقتصادی را برای مردم محدود و در نتیجه، از تفکیک اجتماعی معین و مشخص در ایران جلوگیری کرده است.

در لیبرالیسم هر گونه مسؤلیت‌پذیری فرد نسبت به خود و جامعه، مستلزم تأمین بیشترین آزادی و استقلال او نسبت به قدرت دولت است

برای تحقق بیشترین حد مسئولیت‌پذیری فرد باید قدرت دولتی، تا حد ممکن، محدود گردد و هر نهاد سیاسی ـ اجتماعی فقط وسیله‌ای برای تأمین رفاه و سعادت فرد باشد

فرد معینی که نزدیک منبع قدرت استبدادی است و بنابراین، همه‌کاره به نظر می‌آید اگر به هر دلیلی از منبع قدرت طرد و دور شود یکباره به فرد هیچ‌کاره‌ای تبدیل می‌شود.

در رژیم استبدادی، دین خود نیز مستبد است؛ و ترسی است که بر ترس پیشین افزوده می‌شود. ... در حقیقت، استبداد هیچ قانونی برای اداره امور کشور و تداوم آنها نمی‌شناسد، ... جز قانونی که بر انتقال عجیب و غریب قدرت سلطان، حاکم است و این قدرت همواره قدرت مطلق است.

بر نظام بی‌قانون استبدادی رابطهٔ خدایگان ــ بندگی حاکم است. در چنین نظامی یک خدایگان، رهبر، پادشاه وجود دارد و بقیه ــ در هر جایگاهی از سلسله‌مراتب اجتماعی که باشند ــ فقط پیرو و فرمانبردار هستند.

در چنین رژیمی منطق اقتصاد، بی‌منطقی است. منطقِ اقتصاد نیز به هوای نفسانی محض افراد تقلیل می‌یابد. زندگی تاجر فقط از امروز به فردا موکول می‌شود. زیرا همواره این ترس وجود دارد که هرآنچه را امروز گرد آورده است فردا از او بگیرند.

حاکم در نظام استبدادی، خودمدارترین فرد است.

«خاص» ترین شخص، در این حکومت، همان فرمانروای مستبد است. او با درنظر گرفتن جامعه و سیاست به‌عنوان حوزهٔ شخصی فعالیت خویش در برابر تودهٔ مردم قرار می‌گیرد. او «یکی» در برابر همه است؛ «یکی» متمایز از همهٔ مردم. این الگوی برخورد انسان خودمدارِ با ذهنیت استبدادزده به خود و دیگران می‌شود.

هرج ومرج فراگیر در پی سقوط هر نیروی مستبدی، ایرانیان را جز به آرزوی سرکوبگر مستبد دیگری، توانمند در به کارگیری زور و خشونت، سوق نداده است.

جامعه‌ای که از نظر ارزش‌های اخلاقی با هنجار زندگی کاسبکارانه مشخص می‌شود صحنهٔ ستیزهٔ مدام انسان‌ها با یکدیگر است تا هرکس با پا بر دوش دیگری گذاشتن دارایی هرچه بیشتری به چنگ آورد. در این حال، تلاش کاسبکارانه نیز معنایی جز غارت و چپاول دیگران ندارد.

در عین حال، حکومت استبدادی، زمینه‌های خودانگیختگی و عمل مستقل اتباع خود، و یعنی زمینه‌های عمل خلاق آنان را نابود می‌کند؛ چون تغییر و تحول در چنین حکومتی، بنیان آن را به مخاطره می‌اندازد این حکومت به هیچ روی نمی‌تواند برانگیزندهٔ عمل خلّاق باشد.

در اختیارگیری و چپاول ثروت اجتماعی از سوی این حکومت در حدی است که آن را فقط می‌توان غارتگری نامید. این حکومت مانند قدرت اشغالگری است که عمده‌ترین هدفش غارت سرزمین تسخیر شده است. غارتگری و فساد اقتصادی این حکومت چنان گستره‌ای دارد که باعث فقر عمومی جامعه میشود و مردم را به تجاوز نسبت به یکدیگر سوق می‌دهد.

تجاوزگری خودمدارانه شکل‌های گوناگون می‌یابد. در عرصهٔ اقتصادی جستجوی موفقیت‌های برجستهٔ آنی یا سودهای بادآوردهٔ شخصی از اشکال بروز تجاوزگری است.

انسانی که نتواند علیه تبعیضی که بر او روا می‌شود شورش کند یا در اسارت احساس حقارت هرچه منقادتر می‌شود یا برای فرافکنی این احساس به خشونت و تجاوز نسبت به مردمی مثل خود گرایش می‌یابد.

ارتشا و اختلاس کارگزاران دولتی و خصوصی، احتکار، فروش متقلبانهٔ مایملک عمومی از جمله زمین و منابع طبیعی، فروش زیرقیمت کارخانجات و هر نوع منابع اقتصادی دولتی به اشخاصی که به هر دلیلی تأمین وفاداری سیاسیشان برای تداوم حاکمیت مهم است، فروش اطلاعات عمومی به شخص خاص، حمایت در عقد قراردادهای عمومی با پیمانکاران موردنظر، خرید و فروش محصولات سهمیه‌بندی‌شدهٔ عمومی در خارج از نظام سهمیه‌بندی دولتی، قایل شدن آزادی عمل برای انحرافات اجتماعی مثل توزیع مواد مخدر و کالای قاچاق با گرفتن پول از جمله فسادهای اقتصادی است.

از فراگیری فساد است که ایرانیان باور کرده‌اند «هرکس قیمتی» دارد. فساد تا حدی در ایران گسترش یافت که حتی وظایف اداری قانونی ــ نه اَعمال غیرقانونی ــ نیز با رشوه گرفتن انجام شد؛ یعنی انجام وظایف اجتماعی فرد هم به قلمرو فساد راه یافت.

وقتی مردم یکدیگر را دوست داشته باشند پایه‌های قدرت استبدادی به لرزه می‌افتد.

حکومت استبدادی علاوه بر اینکه می‌کوشد به مردم نشان دهد در برابر قدرت او هیچ‌اند، می‌خواهد بی‌اعتمادی را به‌عنوان احساس غالب در روابط بین آحاد اتباع‌اش گسترش دهد

کوشش برای شناخت واقعیت اجتماعی، مبنای تلاش برای زمینه‌سازی تحول آگاهانهٔ جامعه است.

نخست اینکه منافع شخصی و خصوصی در جدایی از منافع اجتماعی و عمومی قرار می‌گیرد و نسبت به این یک، تقدم می‌یابد. نتیجه اینکه حوزهٔ عمومی زندگی اجتماعی تضعیف یا محدود و بی‌اعتبار می‌گردد. در این حالت، جامعه‌ای به وجود می‌آید که به آن جامعهٔ ذره‌ای‌شده (atomized society) می‌گویند.

حال، فرد معینی که نزدیک منبع قدرت استبدادی است و بنابراین، همه‌کاره به نظر می‌آید اگر به هر دلیلی از منبع قدرت طرد و دور شود یکباره به فرد هیچ‌کاره‌ای تبدیل می‌شود. همچنان که فرد هیچ‌کاره‌ای، چه بسا، یکباره همه‌کاره شود. ویژگی دیگر حکومت استبدادی در مورد تقسیم اجتماعی کار این است که حکومت استعداد پایان‌ناپذیری در طرد و حتی نابودی هر انسان شایسته‌ای دارد

چرا که می‌تواند به خودمداری بی‌حد و مرزی ادامه دهد. به همین دلیل، زندگی خودمدار ارزش و اعتبار اجتماعی ندارد. او عضو جماعتی انباشته از انسان‌های خودمدار است که هر یک آماده است تا از دیگری به‌عنوان وسیله‌ای برای تحقق خودمداری‌اش استفاده کند

فقدان هویت فردی به‌شدت تکلیف‌پذیر است. این تکلیف‌پذیری ذهنی، در عمل به خصلتی بسیار مهم در روان‌شناسی ما تبدیل می‌شود که «تحریک‌پذیری» است. ایرانیان به‌دلیل نداشتن هویت فردی و نیازمندی به تکلیف‌پذیری برای رهایی از بی‌ثباتی و ناامنی، سرگشتگی و ندانم‌کاری و... بسیار تحریک‌پذیراند.

انسان خودمدار، هرکس و از جمله خود را جدا از دیگران می‌یابد و می‌سنجد. او به آن مرحله از شعور فردی و اجتماعی نرسیده که به خود به‌عنوان موجود نوعی شناخت پیدا کند و خود را عضو گروه، قشر یا طبقه‌ای بداند که به آن تعلق دارد.

انسان خودمدار، هرکس و از جمله خود را جدا از دیگران می‌یابد و می‌سنجد. او به آن مرحله از شعور فردی و اجتماعی نرسیده که به خود به‌عنوان موجود نوعی شناخت پیدا کند و خود را عضو گروه، قشر یا طبقه‌ای بداند که به آن تعلق دارد.