کتاب روان شناسی حماقت

اثر هاله‌ای: یا شروع نکن یا تا تهش برو چشم‌های زیبایی دارید... بنابراین حتماً مهربان، باهوش و صادقید و زیربغلتان هم بو نمی‌دهد. بی‌معنی‌ست؟ شناسایی هر ویژگی در افراد آماده‌تان می‌کند بسیاری ویژگی‌های دیگر را هم بهشان نسبت دهید. در مدرسه، کسب نمرات خوب، برای شاگردی که جذابیت ظاهری بیشتری دارد آسان‌تر است. تصور می‌شود او باهوش‌تر و وظیفه‌شناس‌تر است. بله، این موضوع وحشتناک است؛ خصوصاً اگر خوش‌قیافه نباشید

مزخرفات تبدیل به نیرویی سیاسی شده‌اند

در ژوئن ۲۰۱۷، واشنگتن پست نتیجهٔ نظرسنجی آنلاینی از گروهی نمونه از آمریکایی‌ها منتشر کرد. هفت درصد پاسخ‌دهندگان (بیش از شانزده میلیون نفر) معتقد بودند شیرکاکائو از گاوهای قهوه‌ای به دست می‌آید. بدتر از آن، نظرسنجی وزارت کشاورزی ایالات متحده نشان داد از هر پنج نفر، یک بزرگ‌سال نمی‌دانست گوشت همبرگر از کدام حیوان است

دکارت می‌نویسد: «هیچ‌چیز عادلانه‌تر از عقل سلیم در دنیا توزیع نشده.» حماقت چطور؟ همه‌جا هست، بی‌مرز و محدودیت؛ بتراود یا بچکد، جاری باشد یا بجوشد. گاه گودال آبی‌ست آرام و تقریباً قابل‌تحمل، گاه باتلاقی‌ست تهوع‌آور و بعضی اوقات زلزله، طوفان یا جزرومدی که هرچیزی را سر راهش غرق، ویران، لگدمال و آلوده می‌کند. مهم نیست چه شکلی باشد؛ حماقت به همه‌مان سرایت می‌کند. گفته می‌شود ما خود سرچشمهٔ حماقتیم. من هم مستثنا نیستم.

مزخرفات تبدیل به نیرویی سیاسی شده‌اند. مزخرفات متعلق به دوره‌ای هستند که «دوران پساحقیقت» می‌نامیم. در اصل باید آن را دورهٔ مزخرفات نامید. دورهٔ مزخرفات محصول نوعی گفتمان و اندیشه است که دیگر در آن کسی سعی بر یافتن صحت گفته‌ها ندارد. فقط مهم تأثیری‌ست که گفته‌ها به جا می‌گذارند. مزخرفات احمقانه‌اند چون غیرقابل‌کنترل‌اند و درعین‌حال قدرتمندند، زیرا می‌توان از آن‌ها در جهت استراتژی‌های سیاسی و پروپاگاندا استفاده کرد.

اگر یقین دارید زرنگ‌تر و تحسین‌برانگیزتر از انسان‌های عادی هستید، محتمل‌ترین حالت این تشخیصِ شوم است: «خودتان نمی‌دانید اما احمقید.»

بهتر است دست‌ودلتان قبل از افتادن در چنین هچلی بلرزد: اگر سعی بر اصلاح کودن‌ها داشته باشید شکست می‌خورید و آن‌ها را قوی‌تر و دنباله‌روهایشان را تشویق می‌کنید. کودن‌ها تکثیر می‌شوند. جنگ علیه حماقت فقط تقویتش می‌کند. هرچه بیشتر با احمق‌ها مبارزه کنید، افراد بیشتری را جذب می‌کنند.

بعد از ناهار یا حتی تنفسی کوتاه، دادرس‌ها با شصت و پنج درصد درخواست‌های عفو مشروط موافقت می‌کنند. هرچه زمان بگذرد قضات سخت‌گیرتر می‌شوند تا جایی که عملاً همه را از دم رد می‌کنند. پس از تنفس بعدی، نرمششان دوباره تا آستانهٔ شصت و پنج درصد افزایش می‌یابد. این یافته‌ها در سال ۲۰۱۱ حاصل بررسی تقریباً هزار تصمیمی‌ست که هشت قاضی اسرائیل اخذ کرده‌اند. میزان موافقت یا مخالفت دادرس‌ها بستگی به سیری یا گرسنگی‌شان دارد.

«تفکر انتقادی هوش نیست؛ گرچه اغلب با هوش اشتباه گرفته می‌شود. تفکر انتقادی مجموعه‌ای از مهارت‌های شناختی‌ست که کمکمان می‌کند منطقی و به روشی هدف‌گرا فکر کنیم. این تفکر همچنین گرایش به استفاده از این مهارت‌ها در مواقع مناسب است. متفکران انتقادی انعطاف‌پذیرند. برای تأیید عقایدشان به شواهد نیاز دارند و وسوسه‌های مغالطه‌آمیز را تشخیص می‌دهند. تفکر انتقادی یعنی غلبه بر انواع سوگیری‌های شناختی (مثلاً سوگیری بازنگری یا سوگیری تأییدی).»(۳) این مطالب روشنمان می‌کنند چرا گاهی اوقات حتی افراد بسیار باهوش به مسائل عجیب‌غریب اعتقاد دارند.

طبق تحلیل مشهورِ هری جی. فرانکفورت فیلسوف (۳)، اساس چرند، بی‌اعتنایی‌اش به حقیقت است. برخلاف دروغ‌گو، که همیشه باید حقیقت را در نظر داشته باشد تا خوب تحریف یا پنهانش کند، کسی که چرند می‌گوید، کلاً به حقیقت اهمیتی نمی‌دهد.

ثابت شده خاطرات بد به‌مرورزمان محو می‌شوند اما خاطرات شاد پایدارند. به همین خاطر هرچه افراد مسن‌تر باشند بیشتر تمایل دارند به گذشته با دید مثبت نگاه کنند. برای همین احمق‌ها با حسرت گله می‌کنند: «قدیم‌ها همه‌چیز بهتر بود.»

شک، ممانعت هوشمندانه از حماقت است.

مطالعات مربوط به باورها نشان می‌دهند مردم به عدالت ایمان دارند (باور به جهانی عادلانه (۶)) که احتمالاً عمومی‌ترین باور روی زمین است. ابربی‌شعورها می‌توانند چگونگی سوءاستفاده از این باور را نشانمان دهند. مثلاً وقتی می‌گویند: «قبول دارم بهش تعرض شده، ولی لباس پوشیدنش رو دیده بودی؟» فرد هرچه کودن‌تر، احتمال اینکه قربانی را سرزنش کند بیشتر.

احمق‌ها باهم حمله می‌کنند و تفکر گله‌ای دارند؛ مثل ترانهٔ ژرژ برسنس که می‌گوید: «گردهمایی برای بشر بی‌فایده است؛ هر زمان/ بیش از چهار نفر دور هم جمع شوند، گروهی احمق خواهید داشت.»

جنگ علیه حماقت فقط تقویتش می‌کند.

اینکه چنان تحت‌تأثیر اعتقادات خطرناکیم که عقلمان را از دست می‌دهیم ناشی از نیازمان به یافتن معنا در زندگی‌ست؛ به هر قیمتی شده. وقتی توضیحات دیگران با دیدمان از جهان مطابقت دارد یا نیازمان به جست‌وجوی معنا را برطرف می‌کند، پذیرششان راحت‌تر می‌شود.

هر زمان/ بیش از چهار نفر دور هم جمع شوند، گروهی احمق خواهید داشت

دفاع از خود تله است. اگر سعی کنید احمقی را سر عقل بیاورید یا نظرش را تغییر دهید بازنده‌اید. هر زمان فکر کردید وظیفهٔ شماست که او را بهبود ببخشید، هر زمان فکر کردید می‌دانید چطور باید فکر کند (البته که مثل شما) به تله افتاده‌اید. حالا شما احمقید، ساده‌لوح هم هستید چون فکر می‌کنید از پس این چالش برمی‌آیید. بدتر اینکه هرچه بیشتر برای اصلاح احمق‌ها تلاش کنید قدرتمندتر می‌شوند. خوششان می‌آید قربانی‌ای باشند که دیگران را آزار می‌دهد

احمق‌ها در پذیرش هرچیزی پیشتازند؛ از افسانه‌ها گرفته تا تئوری‌های توطئه، از تأثیرات ماه بر خلق‌وخو تا هومئوپاتی (روی سگ‌ها جواب می‌دهد! مدارکش موجود است!). در بیست و هشتم مه ۲۰۱۷ فیلمی از موتورسیکلتی گرفته شد که چندین کیلومتر بدون راننده‌اش، که از روی موتور افتاده بود، در بزرگراه حرکت می‌کرد. بعضی از احمق‌ها این پدیده را شبحی فراطبیعی (معروف به زن سفیدپوش) دانستند و باهوش‌ترها ناشی از اثر ژیروسکوپی. (۷) به نظر می‌رسد رابطهٔ معکوسی بین پافشاری بر باورهای عارفانه و بردن جایزهٔ نوبل وجود دارد.

«احمق‌ها جرئت هر کاری رو دارن! این‌طوری می‌تونی بشناسی‌شون.»

شکی نیست حماقت در روند تکامل ضروری‌ست وگرنه مدت‌ها پیش شرش کم می‌شد.