کتاب زمان دست دوم

کمونیست کسی است که آثار مارکس را خوانده و ضد کمونیست کسی است که آن را درک کرده.

کشور بزرگ به چه درد ما می‌خورد؟ کاش می‌شد در کشوری کوچک مثل دانمارک و بدون سلاح هسته‌ای و بدون نفت و گاز زندگی کنیم. جایی که کسی با اسلحه به سرمان نکوبد.

آلکساندر پوشکین نویسنده و شاعر معروف روس (۱۷۹۹ ـ ۱۸۳۷) در اثر معروفش، «دختر کاپیتان» آورده است: «خداوند ما را از طغیان بی‌احساس و بی‌رحم روس‌ها محفوظ دارد. در میان ما، آنهایی که برای ایجاد اغتشاشِ بی‌سرانجام توطئه می‌کنند، یا جوان هستند و مردم ما را نمی‌شناسند یا انسان‌هایی سنگدلی هستند که به‌اندازه دانهٔ ارزن برای زندگی خود و دیگران ارزش قائل نیستند».

«می‌گویند کمونیست کسی است که آثار مارکس را خوانده و ضد کمونیست کسی است که آن را درک کرده.»

همه ترسی در وجودشان بود. حتی کسانی که دیگران از آن‌ها می‌ترسیدند هم از کسی می‌ترسیدند. من هم ترس داشتم. آخرین سال‌های دوران شوروی بود. یادم است هنوز حس خجالت و شرم وجود داشت. خجالت برای نشان‌ها و ستاره‌هایی که برژنف از خودش آویزان می‌کرد، شرم از این‌که کرملین نزد مردم به منزلهٔ خانه‌ای راحت برای پیران شده بود و خجالت برای مغازه‌های خالی.

دوران وحشتناکی بود. به همین دلیل مردم به عبادتگاه‌ها روی آوردند. زمانی که به کمونیست ایمان داشتم، نیازی به کلیسا نداشتم.