کتاب راهنمای سلامت روان کودکان؛ شرم

تجارب تکرار‌شونده‌ی شرم، می‌تواند باعث شود که کودکان، نوجوانان و بزرگسالان آگاهانه‌یا نا آگاهانه، خودشان را طرد کنند.

شرم در واقع احساس خجالت‌زدگی زیاد یا حقارت است، که با پاسخ‌های بدنی ناگهانی و غیرقابل کنترل از قبیل عرق کردن، سرگیجه، حالت تهوع یا درد قفسه‌ی سینه، همراه می‌شود. شرم می‌تواند باعث شود که سرخ یا خیره شوید، بخندید یا سکوت کنید و این در حالی است که دروناً می‌تواند باعث شود بخواهید فرار کنید، پنهان یا در زمین آب شوید.

درجات مختلفی از شرم وجود دارد. وقتی که شرم به عنوان یک راهبرد توسط بزرگسالان استفاده می‌شود تا کودک را وادار به پیروی، سکوت، یا همکاری در چیزهایی که از آن می‌ترسند بکنند، می‌تواند باعث احساس شرم شدید و مداوم شود.

«در صورتم لبخند بود، اما مغزم گریه می‌کرد ...»

بررسی تجربه‌ی شرم موضوع مهمی است، چرا که بسیاری از ما این احساس را با احساس گناه، اضطراب، پشیمانی، خجالت‌زدگی یا تنفر اشتباه می‌گیریم. شاید بهترین توجیه این باشد که همه‌ی ما ترجیح می‌دهیم احساس شرم خودمان را در نظر نگیریم، چون این احساس باعث می‌شود که ما با خاطرات، باورها و احساساتی که باعث احساس شرم در ما می‌شوند مواجه شویم.

برای یک کودک تشخیص و تأیید این نکته که افرادی که او را به دنیا آورده‌اند و قرار بوده از وی مراقبت کنند، این کار را نکرده‌اند، شرم‌آور است. و این باعث می‌شود او فکر کند که رفتار والدینش تقصیر او و برخاسته از خود او به عنوان یک شخص و عمل او به عنوان یک کودک است.

مهم است به‌یاد داشته باشیم که برای بسیاری از کودکان افشای تجاربشان و درخواست کمک، به خودی خود تجربه‌ای شرم‌آور است، به‌خصوص اگر پاسخ مناسبی را از فرد بزرگسال دریافت نکنند.

دو تيری یک راهنمای عملی برای این کار فراهم کرده و به ما بینش می‌دهد که چطور به بهترین وجه از کودکان در برابر احساس چالش‌برانگیز بد و اشتباهى بودن که برخاسته از شرم است، حمایت کنیم

خوشبختانه من احساس رهایی را، که در نتیجه‌ی شناسایی و نامیدن شرم به دست می‌آید و کم شدن تدریجی تأثیرات شرم زمانی که نقش آن را می‌پذیریم و درک می‌کنیم، مشاهده کرده‌ام.

هدفمان این است که آن را بشناسیم و بنابراین از قدرت آن بکاهیم.

دلش می‌خواست که ناپدید شود. وقتی مربی پیدایش کرد و سعی کرد او را آرام کند، جیمز به او گفت که حالش بد است، چون سگش مریض است. او در مورد گلی که به خودشان‌زده بود، در مورد والدینش و اضطرابش، احساس شرم می‌کرد، اما نمی‌دانست چطور همه‌ی آن سردرگمی‌هایی که احساس می‌کرد را بیان کند و توضیح دهد. او حس می‌کرد که نمی‌تواند در مورد والدینش و دلیل واقعی اضطرابش صحبت کند، چون فکر می‌کرد احتمالاً تقصیر اوست که والدینش دعوا می‌کنند. او احساس شرم می‌کرد. دعوای والدینش اصلا تقصیر او نبود اما در مورد آن اتفاق که او را می‌ترساند و برایش راز بود، بسیار احساس شرم می‌کرد.

والدین نگرانند که فرزندشان همزمان با کودکان دیگر ملاک‌های رشدی را کسب نکند و آنها ناخواسته به فرزندان کوچکشان فشار می‌آورند تا مهارت‌های جدید بیاموزد و به این طریق احساس شرم عمیقی که در ناهشیار والدین است، کاهش یابد. این‌طور است که شرم می‌تواند بخشی از تجارب اولیه‌ی کودک باشد. شرم می‌تواند در چشمان مضطرب والدین، در فضای اتاقی که والدین فرزندشان را با نوزادان دیگر مقایسه می‌کنند و در فشار به آنها برای یادگیری مهارت جدیدی که هنوز به‌طور کامل برای آن آماده نیستند، دیده شود.

معلم قصد داشته که به وسیله‌ی مقایسه کردن سارا با دیگران، به او انگیزه دهد. اما شرم هرگز محرک خوبی نیست.

مذاکره کردن با کودک و گوش کردن به وی ممکن است خسته‌کننده باشد. این کار نیاز به صرف انرژی هیجانی والدین دارد و برای آن دسته از والدینی که با زندگی روزمره‌ی خود دست و پنجه نرم می‌کنند، کاری چالش‌برانگیز است. این مسئله ممکن است منجر به این شود که والدین گاهی از شرمنده کردن یا ترساندن برای اجبار کودک به اطاعت، استفاده کنند.

کودک نیاز دارد که در ابتدا خودتنظیمی را با کمک فرد دیگری انجام دهد و بعد می‌تواند خودش این کار را انجام دهد. صدای بزرگسالی که به او کمک کرده تا آرام شود و تسکین یابد، به‌یک صدای درونی تبدیل می‌شود که کودک را قادر می‌سازد برای آرامش خودش همان کاری را انجام دهد که زمانی که کوچک بود آن بزرگسال با او انجام می‌داد.

تجربه کردن خودتنظیمی به کمک یک مراقب اولیه، برای رشد سالم مغز مهم است. یک بزرگسال باید قادر به خودتنظیمی باشد تا به کودک برای خودتنظیمی کمک کند و بعدها آن کودک می‌تواند خودش به‌تنهایی خودتنظیمی انجام دهد.

زمانی که کودک به چشمان مراقبین اولیه‌اش نگاه می‌کند و خشم یا ناکامی می‌بیند، بنا بر غریزه‌اش نگاهش را برمی‌گرداند تا از طردشدگی دوباره اجتناب کند. اگر مراقب اولیه با افسردگی، فرسودگی، یا دیگر چالش‌ها دسته و پنجه نرم کند، ممکن است در برابر نیازها و انتظارات کودک آشفته شود و این باعث می‌شود کودک احساس کند خواستنی و دوست‌داشتنی نیست. این مسئله حافظه‌ی رویه‌ای را در کودک شکل می‌دهد، به این صورت که باعث می‌شود کودک از نگاه کردن به چشمان دیگران اجتناب کند.

جایی که خانواده پشت ماسکی از خوشحالی و سلامت پنهان می‌شود، ولی در واقع مشکلات عمیق و واقعی از قبیل سوء‌استفاده، خشونت خانوادگی، بیماری روانی والدین یا سوء‌مصرف مواد وجود دارد، شرم به وجود می‌آید.

زمانی که خانواده با چالش‌های دردناکی نظیر ابتلای والد به سرطان یا بیماری‌های جدی دیگر مواجه می‌شود، اعضای خانواده اغلب در مورد آن صحبت می‌کنند و به‌راحتی همدلی و محبت نشان می‌دهند. اما زمانی که موضوع ابتلا به بیماری روانی یا سوء‌مصرف مواد پیش می‌آید، خانواده اغلب این موضوع را پشت درهای بسته پنهان می‌کند تا وانمود کند که همه‌چیز خوب است و در چنین شرایطی از پنهان‌کاری و تظاهر، شرم ظاهر می‌شود.