بریده‌هایی از کتاب محمدعلی فروغی و ساختارهای نوین مدنی

ایران اول باید وجود پیدا کند تا بر وجودش اثر مترتب شود. وجود داشتن ایران وجود افکار عامه است. وجود افکار عامه بسته به این است که جماعتی ولو قلیل باشند، از روی بی‌غرضی در خیر مملکت کار بکنند و متفق باشند. اما افسوس، بس که گفتم زبان من فرسود. محمد علی فروغی (ذکاءالملک)

تن‌آسایی و ترسویی‌ست که سبب می‌شود بخش بزرگی از آدمیان، با آنکه طبیعت آنان را دیرگاهی است به بلوغ رسانیده و از هدایت غیر رهایی بخشیده، با رغبت همهٔ عمر نابالغ بمانند، و دیگران بتوانند چنین ساده و آسان خود را به مقام قیم ایشان برکشانند. نابالغی آسودگی‌ست. «ایمانوئل کانت»

فروغی در بازخوانی آن دوران می‌نویسد: «مردمان وطن‌پرست روشن‌فکر که از وضع ایران فهمیدند کشور سریعاً روبه زوال می‌رود و به‌واسطه رژیم حکومت فردی و مطلق که قادر به مقاومت در مقابل روس و بهبود بخشیدن به اوضاع نیست دیگر تاب نیاورده از شکست همسایه شمالی در جنگ با ژاپن استفاده کرده مبادرت به یک نهضت ملی نمودند و در پرتو کمک معنوی انگلستان ملت موفق شد در ۱۹۰۶ از مظفرالدین شاه مشروطیت و پارلمان را بگیرد. همین که روس‌ها واقف شدند این تغییر رژیم به زیان سیاسی آنها منجر و مانع از انجام نقشه‌های قبلی آنها خواهد شد برای خفه‌کردن و محو این جنبش‌ها به فجیع‌ترین وسایلی متشبث شدند.»(کنفرانس صلح پاریس در ۱۹۱۹، ۱۳۵۵، ص ۲۹)

به سخن فروغی «حاصل این که حرف همان است که همیشه می‌گفتیم، ایران نه دولت دارد نه ملت. جماعتی که قدرت دارند و کار از دستشان ساخته است، مصلحت شخص خود را در این ترتیب حالیه می‌پندارند. باقی هم که خوابند.»

به سخن ملک‌الشعرای بهار در حالی که «همه کس و همه دست‌ها خسته شده بودند و تنها سردار سپه بود که خستگی نمی‌دانست، آمد و آمد و همه چیز و همه کس را در زیر بالهای قدرت خود ـ قدرتی که نسبت به آزادی، مشروطه و مطبوعات چندان خوش‌بین نبود ـ فرو گرفت.»

در ۱۹ آبان ۱۳۰۴ «مجلس شورای ملی بنام سعادت ملت، انقراض سلطنت قاجاریه را اعلام و حکومت موقتی را در حدود قانون اساسی و قوانین موضوعه مملکتی به شخص آقای رضا خان پهلوی واگذاری می‌کند.»

وی در یادکردی از آن زمان و تصدی دوره‌ای ریاست جامعه ملل می‌نویسد: «سال گذشته دولت ایران به عضویت شورا انتخاب شد و چون در هر دوره اجلاسیه یکی از اعضای رئیس شورا می‌شود در دوره ماه سپتامبر گذشته این جانب که نماینده ایران هستم سمت ریاست داشتم و تا ماه ژانویه که موقع انعقاد دوره آینده است به ریاست باقی خواهم بود، و چون مرسوم است که مجمع عمومی سالیانه در تحت ریاست رئیس شورا افتتاح شود در این نوبت مجمع عمومی را هم من افتتاح کردم، و چون مقرر شده بود که سنگ اول عمارتی که در ژنو برای جامعه ملل می‌سازند در موقع دوره دهم مجمع گذاشته شود برحسب اتفاق افتخار شرکت در این امر نیز به مناسبت ریاست نماینده ایران در شورا نصیب این جانب گردید.»

او بر این بود که بدون شناخت آحاد مردم از منافع ملی خود و بدون تعریف منفعت ملی، پدیدهٔ ملت مفهومی تهی و ناسازه است و رکنی از ارکان مدرنیتهٔ سیاسی را جریان نوسازی کشور فاقد است؛ به سخن فروغی:ایران ملت ندارد. افکار عامه ندارد. اگر افکار عامه می‌داشت به این روز نمی‌افتاد و همه مقاصد حاصل می‌شد. اصلاح حال ایران و وجود آن متعلق به افکار عامه است و اگر بگویید تعلیق بر محال می‌کنی عرض می‌کنم خیلی متأسفم.»

فروغی بر پایهٔ شناخت سیر تاریخی ایران زمین می‌نویسد: «هرچند برای ملت ایرانی به اقتضای طبیعت روزگار متأسفانه دوره‌های تنزل و انحطاط نیز پیش آمده که در آن دوره‌ها از ابراز استعداد و مایه خداداد ممنوع و محروم گردیده است، ولیکن ظلمت آن ایام همه وقت عارضی و قهری و موقتی بوده و با این همه هیچ‌گاه تندباد حوادث که بر ایران و مردم آن هجوم آورده چراغ معرفت را در آن مملکت و آتش ذوق و شور را در دل ایرانیان به کلی خاموش ننموده.»(ایران را چرا باید دوست داشت ۱۳۵۳، ص ۲۴۵)

فروغی بر این باور بود که: «چنانکه اینجانب همیشه پیش‌بینی و اظهار کرده‌ام اهمیت جامعه ملل روز به‌روز زیاد می‌شود یعنی احتیاج ممالک و ملل به یکدیگر دائماً روبه ازدیاد می‌رود و این احتیاج بهتر محسوس می‌گردد و دول مجبور می‌شوند سیاست بین‌الملل اختیار نمایند و جامعه ملل ناظم و مدیر این سیاست است به‌علاوه روز بروز جنگ در نظر مردم مخوف و مهیب‌تر می‌گردد و امیدواری به جلوگیری از جنگ و استقرار صلح نیز پیش می‌رود.»

«این قدر باید دانست که امروز دیگر دوره زندگانی بین‌المللی است یعنی هیچ ملتی ممکن نیست خارج از حوزه ملل و دول دنیا بماند. اوضاع داخلی هر مملکت هم باید قهراً تبعیت از اوضاع سایر ممالک بکند این حرف اگر سابق راست بود حالا راست‌تر شده. سابقاً رقابت دول معظمه و کیفیت پلیتیکی آن دوره ممکن بود یک چند یک ملت ضعیف را در حال پستی و یا انفراد و جدایی نگاه بدارد امروز دیگر ممکن نیست. دول و ملل همه داخل در یک حوزه و اجتماع خواهند بود و اوضاع و زندگی آنها بر یکدیگر تأثیر کلی خواهد داشت و مملکت ما هم خارج از حوزه نخواهد ماند. نهایت اینکه اگر مردم مملکت خودشان در صدد اصلاح کار و متناسب ساختن اوضاع خویش با کیفیات خارجی نباشند قهراً در تحت هدایت دیگران خواهیم بود، انگلیس نباشد امریکا خواهد بود یا مملکت دیگر.»

«من به فلسفه تکامل یا نشو و ارتقا یا رأی تحول انواع موجودات معتقدم و گمان دارم هرکس درست مطالعه کرده و منصف باشد اصول و کلیات آن را لااقل تصدیق خواهد کرد.»

بنابراین دولت هیچ دخالتی نباید در امور اقتصادی بکند و به سخن آدام اسمیت ـ که فروغی از آن متاثر است ـ دست نامرئی در بازار خود راهکارها و مکانیسم حفظ و بقای خود را می‌داند. «ترتیب صحیح کار و ترقی از این آزادی و اختیار باید حاصل شود و می‌شود. زیرا که اراده‌های افراد مردم که به ظاهر به هم مربوط نیست، درواقع ارتباط تامه دارد و یک روش خیلی ساده کافی است برای اینکه همهٔ آن اراده‌ها را به راه صحیحی که شایستهٔ صلاح و صرفهٔ عموم است وادارد و آن مبنی بر این است که تقریباً همیشه صلاح کل با صلاح افراد موافق است.»

اگر دولت نباید در امور اقتصادی دخالت کند و مکانیسم آزادسازی اقتصاد در خدمت منافع اشخاص است، پس «باید مردم در امور صنعتی آزادی مطلق داشته باشند، اگرچه بعضی خبط و خطاها هم بکنند و فرضاً که عیبی از این بابت ظاهر شود، با محسنات همراه است و از تحمل آن گریز نیست. دولت اگر مداخله کند، ناچار، دچار مشکلات بی‌حد می‌شود و هرگاه خبطی بکند ضررهای فاحش به صنایع وارد می‌آورد. علاوه بر این، همت و اقدام مردم سست می‌شود و چون مقید شدند، اگرچه آن قید برای رفع معایب باشد، دست و دلشان دیگر پی کار نمی‌رود.»

فروغی با بحث مستدل از وظایف قانونی دولت در جهان نوین و برشمردن مجاری تأمین مخارج آن و رابطهٔ مالی شهروندان با دولت، در نهایت دولت را از دخالت در امور اقتصادی منع می‌کند و وظیفهٔ اصلی آن را در حفظ و حراست از حقوق شهروندان و احترام گذاشتن به حق مالکیت شخصی می‌داند: «توسل به دولت بیجا و حرکت قهقراست و نباید از دولت متوقع بود که متکفل و متقلد تمام امور مردم باشد بلکه راه ترقی این است که مردم اجتماع‌های آزاد تشکیل دهند و امور خود را بدان وسیله بگذرانند.»

اندیشه‌های دور و دراز دیگر نیز دارم که اگر مجال و حالی دست دهد بنگارش درآورده جزء دوم این رساله قرار خواهم داد. بالاخره این رساله را هدیه می‌کنم به بانوانی که برحسب ذوق و شور طبیعی و معلومات کسبی ذهن صافی ایشان راغب خواندن این نوع تحریرات می‌تواند باشد. م. ع. ف ۱۳۰۶

مجلس را چند لحظه سکوت فرا گرفت و همه متفکر بودند گوئی زندگانی بهشت آسای قرن بیست و یکم را در نظر می‌آوردند و از آن لذت می‌بردند. ناگاه یکی از آقایان سربلند کرده گفت آیا با این همه مردم آنزمان خوشدل‌تر و خرسندتر از امروز خواهند بود؟ گفتم آه که یقین ندارم زیرا خوشدلی و خرسندی خاطر به جمعیت اسباب ظاهر نیست و امری درونی است.

شوهر خانم میانه را گرفته گفت خوش صحبتی را نباید به جائی رسانید که منجر به نزاع شود. صاحب خانه گفت فلانی قافیه را باختی و بسرّ کراهت طبع خانمها از خویشاوندی با بوزینه برنخوردی؟ گفتم خدا ترا بیامرزد می‌خواستی زودتر یادآوری کنی تا بگویم که رأی تکامل راجع به ما مردان بیچاره است که از نوع بشریم نه به خانمها که از جنس ملک‌اند.

الان که شش ماه می‌گذرد، تقریبآ هیچ کاری صورت نداده‌اند و همه ملل ناراضی هستند. فرانسوی‌ها تمام حواسشان مصروف این است که کاری بکنند که چند سال دیگر آلمان نتواند از آنها انتقام بکشد و فعلا به سر خود می‌زنند که جنگ ما را خانه خراب کرده و چطور زندگانی بکینم. امریکایی‌ها که منافعی در اروپا ندارند. مستر ویلسون دست و پا می‌کند که اصول چهارده‌گانه خود را حفظ کند. آن هم میسر نمی‌شود، به واسطه این که دول اروپا طماعند و بسیاری از امریکایی‌ها هم به واسطه ضدیت شخصی با رییس جمهور یا اغراض دیگر یا جهل و غیره با او مخالفت می‌کنند.

صاحب خانه گفت واقعآ اگر فلسفه نشو و ارتقا حقیقت هم نداشته باشد با بیانی که شما کردید شخص آرزومند حقیقت داشتن آن می‌شود و در هر حال ما همه از شما متشکریم و در واقع ساعتی بخوشی گذراندیم و روح خود را تازه کردیم. اما بدانید که یک حسرت بزرگ هم بدل ما گذاشتید. گفتم متأسفم و چنین منظوری نداشتم بفرمائید آن حسرت کدام است؟ گفت اینکه چنین عوالم و مقامات برای بشر در امکان است و ما از آن محرومیم. گفتم می‌دانید این حسرت بچه تخفیف تواند یافت؟ گفت بفرمائید. گفتم باینکه شخص بتواند بگوید من در مساعیی که انسان برای رسیدن بآن مقامات می‌کند شرکت کرده‌ام.