بهترین رمان‌ها و داستان‌هایی که جنگ را روایت کرده‌اند

در این کتاب ما سرگذشت سه روز از زندگی یک بسیجی هفده‌ساله به نام موسی را می‌خوانیم. او که وظیفه‌‌ی اصلی‌اش در ابتدا دیده‌بانی است، در ادامه بنا به دلایلی مجبور می‌شود وظیفه‌ی تحویل غذا را نیز برعهده بگیرد و راننده‌ی ماشین حمل غذا شود. موسی که آرزویش رسیدن به‌مراتب نظامی بالاتری چون سرگردی است چندان دل خوشی از انجام این کار ندارد.

ماجرای اصلی از جایی آغاز می‌شود که او به جلسه‌ای نظامی فراخوانده می‌شود. در این جلسه درباره‌ی ماشین رادار پیشرفته‌ای صحبت می‌شود که نیروهای عراقی از آن برای پیداکردن موقعیت توپخانه‌های ایران استفاده می‌کنند. ازآنجایی‌که هیچ‌کس از شکل ظاهری این رادار خبر ندارد، پیداکردن و خنثی‌کردن آن بسیار دشوار و غیرممکن است. آن‌ها تصمیم می‌گیرند دست به طراحی یک عملیات برای پیداکردن این رادار بزنند. منظور از ماشین قیامت در عنوان کتاب درحقیقت همین رادار است. حبیب احمدزاده کتاب داستان شهر جنگی را نیز با موضوع دفاع مقدس نوشته است.

کتاب زمستان ۶۲ یکی از مهم‌ترین آثار اسماعیل فصیح به شمار می‌رود. او که نویسنده‌ی کتاب‌های دیگری چون درد سیاوش، داستان جاوید و ثریا در اغما است، در این کتاب جنگ ایران و عراق را بیشتر از پشت میدان جنگ روایت کرده است. جلال آریان، استاد بازنشسته‌ی دانشکده‌ی نفت آبادان است و برای پیداکردن پسر کارگرش که در جنگ مفقودالاثر شده راهی اهواز است. او در این مسیر با دکتر منصور فرجام آشنا می‌شود، متخصص کامپیوتری که از آمریکا به ایران آمده تا مرکز کامپیوتری برای شرکت نفت در جنوب راه‌اندازی کند. بین این دو هم‌سفر خیلی زود رابطه‌ی دوستی شکل می‌گیرد و تصمیم می‌گیرند با یکدیگر همراه می‌شوند.

بیشتر این کتاب پشت جبهه‌های جنگ می‌گذرد و ما می‌بینیم که هریک از شخصیت‌ها چطور با این روزگار سخت دست‌وپنجه نرم می‌کند. زندگی آن‌ها پس از گذشت چند سال از جنگ دستخوش تغییر زیادی شده است و بااین‌حال، هر کس تلاش دارد به‌نحوی اوضاع را برای خود عادی جلوه دهد. در این میان، در سینه‌ی جلال آریان عشقی کهنه از نو شروع به شکفتن می‌کند. عشقی که ممکن است او را به خط مقدم جبهه بکشاند.

در کتاب عقاب‌های تپه ۶۰ بار دیگر با نوجوانانی همراه می‌شویم که به‌ناچار، دنیای کودکانه و عاری از خشونت خود را رها می‌کنند و پا به جهان تاریک و خشونت‌آمیزی می‌گذارند که در اثر جنگ ایجاد شده است. در این کتاب با احمد و دوستش سعید همراه می‌شویم که روزهایشان در جبهه و زیر حملات سنگین دشمن می‌گذرد. در محوریت این کتاب تپه‌ای قرار دارد که در تسخیر عراقی‌هاست و بر فراز آن عقاب‌هایی مدام در حال پرواز هستند. چنین منظره‌ای ذهن احمد را سخت به خود مشغول کرده است و او سعی دارد به همراه دوستان خود راهی برای بیرون آوردن این تپه از چنگ عراقی‌ها پیدا کند.

محمدرضا بایرامی این داستان نمادین را با زبانی بسیار ساده و روان مناسب نوجوانان و جوانان نوشته است. عمده آثار بایرامی مثل دود پشت تپه، دشت شقایق‌ها و شب‌‌های بمباران درباره‌ی جنگ ایران و عراق نوشته شده‌اند.

به‌راستی انگار که فراری از خاطرات دلخراش جنگ و جبهه نیست. کتاب من قاتل پسرتان هستم مجموعه داستانی‌ است متشکل از ۱۰ داستان کوتاه که همگی مربوط به دوران جنگ ایران و عراق هستند. در هر یک از این داستان‌ها ما با شخصیت‌هایی آشنا می‌شویم که جنگ ذهن آن‌ها را تسخیر کرده است. زندگی و سرنوشت این شخصیت‌ها زیر سایه‌ی جنگ پنهان مانده است و آن‌ها نمی‌توانند راهی برای فرار از خاطرات دردناک خود پیدا کنند. داستان‌های این مجموعه همگی تلخ و ناراحت‌کننده هستند و ما را با زوایایی از دنیای پس از جنگ آشنا می‌کنند که کمتر کسی به آن توجه نشان داده است.

عنوان کتاب از روی یکی از داستان‌های این مجموعه با همین نام گرفته شده است. در این داستان با رزمنده‌ای روبه‌رو می‌شویم که در جبهه تلاش کرده تا پیکر رفیق بی‌جانش را نجات دهد ولی حالا خود را مقصر مرگ او و به‌نوعی قاتل او می‌داند.

جنگ زشت و ترسناک است، ولی می‌توان آن را به سخره گرفت تا دیگر ترسی از هیبت بلندبالایش نداشته باشیم. گردان قاطرچی‌ها کتابی‌ است که بیشتر مناسب گروه نوجوانان نوشته شده است و با زبانی طنز ماجرای نوجوانان کم‌سن‌وسالی را روایت می‌کند که به جنگ رفته‌اند. این نوجوانان آن‌قدر شر و شیطان و دردسرسازند که همه از دستشان عاصی شده‌اند. آن‌ها همگی در گردانی عضو هستند که وظیفه‌اش نگهداری از قاطرها، آذوقه و مهمات موردنیاز رزمندگان است. این نوجوانان در کنار سختی‌هایی که روزانه تجربه می‌کنند، با شیطنت‌های خود ماجراهای خنده‌دار زیادی را رقم می‌زنند. داوود امیریان در این کتاب با استفاده از زبان طنز و به‌طور خلاقانه به روایت شهامت رزمنده‌های نوجوان پرداخته است.

اسماعیل داستان جوانی ساده را به همین نام در روزگار پیش از انقلاب اسلامی تعریف می‌کند. او در جنوب شهر تهران زندگی می‌کند و پدر خود را در نوجوانی از دست می‌دهد. با مرگ پدرش مسئولیت خانواده بر دوش او می‌افتد و او تلاش می‌کند تا خرج خانواده را دربیاورد. اسماعیل بی‌خیال درس و مدرسه می‌شود و بیشتر اوقات خود را کنار دوستانش در قهوه‌خانه‌های شهر می‌گذراند. اسماعیل که در ابتدا بی‌خیال به نظر می‌رسد، پس از تجربه‌ی عشقی نافرجام، دچار تحول شخصیتی می‌شود و کم‌کم به جوانی انقلابی تبدیل می‌شود.

حقیقتاً هیچ‌کس جز فردینان سلین، نویسنده‌ی مشهور فرانسوی، نمی‌توانست با چنین طنز سیاهی به توصیف جنگ بپردازد. در کتاب سفر به انتهای شب با راوی غیرقابل‌اعتمادی به نام فردینان باردامو روبه‌رو هستیم که از زندگی ناامید و نسبت به همه چیز بدبین است. او در ابتدا به‌عنوان سرباز در جنگ جهانی اول خدمت می‌کند، اما چنان از جنگ بیزار است که تصمیم می‌گیرد از جبهه فرار کند. او سپس به آفریقا و بعد به آمریکا می‌رود و تجربیات گوناگونی را پشت سر می‌گذارد.

گرچه این کتاب به‌طور کامل درباره‌ی جنگ نیست، ولی غیرمستقیم نشان می‌دهد که جنگ چگونه بر زندگی افراد تأثیر می‌گذارد و آن‌ها را تا مدت‌های مدیدی نسبت به هر چیز سرخورده می‌کند. این سرخوردگی و ناامیدی را در دیگر کتاب سلین از جمله دسته دلقک‌ها، قصر به قصر و مرگ قسطی نیز می‌توان احساس کرد.

آیا کشتن افرادی بی‌گناه را می‌توان عملی شجاعانه حساب کرد؟ در این کتاب با گروهی از جوانان آلمانی آشنا می‌شویم که تحت‌تأثیر سخنرانی پرشور مدیر مدرسه‌ی خود قرار می‌گیرند و تصمیم می‌گیرند برای شرکت در جنگ جهانی اول ثبت‌نام کنند. آن‌ها که در ابتدا حسابی به این تصمیم خود می‌بالند و خیال می‌کنند که قرار است تبدیل به قهرمانان کشورشان شود، خیلی زود متوجه می‌شوند که چقدر تصوراتشان پوچ و اشتباه بوده است. در همان هفته‌های ابتدایی اعزامشان به‌شدت از کار خود پشیمان می‌شوند و واقعیت ترسناک و غیرانسانی جنگ محکم به صورتشان کوبیده می‌شود.

این اثر که بر اساس تجربیات شخصی خود نویسنده در جبهه‌ی غربی نوشته شده است، امروزه به‌عنوان یکی از بهترین رمان‌های جنگی به حساب می‌رود. رمارک با توصیف‌های بی‌رحمانه‌ی خود خشونت جنگ و تأثیرات روانی آن را بر مردم نشان می‌دهد.

جنگ جهانی اول یک فاجعه بود، اما از همین فاجعه آثار ادبی شاهکاری متولد شدند که بی‌شک یکی از آن‌ها وداع با اسلحه، نوشته‌ی ارنست همینگوی است. فردریک هنری به‌عنوان ستوان در آمبولانس ارتش ایتالیا خدمت می‌کند. او از طریق دوست خود، رینالدی، با پرستاری به نام کاترین بارکلی آشنا می‌شود و خیلی زود به او دل می‌بازد و رابطه‌ای عاشقانه میان آن‌ها شکل می‌گیرد. بااین‌حال، رینالدی که به رابطه‌ی میان آن‌ها حسادت می‌ورزد ترتیبی می‌دهد تا کاترین به بیمارستان دیگری در میلان منتقل شود. هنری تا مدتی از کاترین بی‌خبر می‌ماند تااینکه مجروح می‌شود و او را به همان مکانی می‌برند که کاترین در آن مشغول به کار است.

وداع با اسلحه داستانی‌ است درباره‌ی جنگ، عشق و انسان‌هایی که تلاش می‌کنند در اوج ناامیدی بر یکدیگر تکیه کنند تا قدرت ادامه‌دادن را داشته باشند. همینگوی که به‌طور مستقیم در میدان نبرد حضور داشته، در این کتاب از طریق شخصیت فردریک هنری ناامیدی و بیزاری خود را نسبت به جنگ ابراز کرده است. ردپای جنگ و تجربه‌های زیسته‌ی همینگوی را در آثار دیگر او از جمله «زنگ‌ها برای که به صدا درمی‌آید» و «خورشید همچنان می‌دمد» نیز می‌توان مشاهده کرد.

کورت ونه گات که خود در جنگ جهانی دوم اسیر آلمانی‌ها شده بود این اثر پست‌مدرن را با لحنی طنز و تاریک درباره‌ی آثار خشونت‌آمیز جنگ نوشته شده است. در این کتاب راوی داستان که بیلی پیل‌گیریم نام دارد، سربازی آمریکایی است که می‌تواند در زمان سفر کند. او اسیر آلمانی‌ها شده و در طول بمباران شهر درسدن در سلاخ خانه‌ی شماره پنج نگه داشته می‌شود. در طول کتاب، همان‌طور که بیلی در زمان سفر می‌کند، ما با وقایع زندگی او و همچنین دوران حضورش در جنگ آشنا می‌شویم.

بی‌شک نام اثر سترگ جنگ و صلح به گوش هر علاقه‌مند به ادبیاتی آشناست. تولستوی این اثر باارزش و خواندنی را درباره‌ی حمله‌ی ناپلئون به روسیه در سال ۱۸۱۲ نوشته شده است. این رمان که یکی از پرشخصیت‌ترین آثار ادبی در تاریخ است، تصویری از جامعه‌ی روسیه در آن دوران به خواننده ارائه می‌دهد. در طول کتاب قدم به زندگی چند خانواده‌ی اشرافی می‌گذاریم و می‌بینیم که جنگ چگونه زندگی هر یک از آن‌ها را تغییر می‌دهد و به‌طور کل با گذشته متفاوت می‌سازد. این کتاب به‌قدری واقع‌گرایانه نوشته شده که هر کس به‌راحتی می‌تواند با یکی از شخصیت‌های آن هم‌ذات‌پنداری کند. برخی از بخش‌های کتاب نیز به عقاید و افکار خود تولستوی درباره‌ی جنگ اختصاص یافته‌اند.

یوساریان، شخصیت اصلی کتاب تبصره‌ی ۲۲، در دوران جنگ جهانی دوم در نیروی ارتش آمریکا به‌عنوان توپچی کار می‌کند. گرچه او خلاق و باهوش است، اما ذره‌ای از حضور در جنگ راضی نیست و برای جان‌دوستی هم که شده ترجیح می‌دهد هر جایی به‌جز جبهه‌ی جنگ باشد. او مدام در تلاش است تا برای نجات خودش از جبهه‌ی جنگ فرار کند، اما در این میان سرهنگی وجود دارد که تعداد مأموریت‌های موردنیاز برای تکمیل دوره‌ی خدمت سربازی را افزایش می‌دهد تا کسی نتواند از زیر بار وظیفه‌ی خود شانه خالی کند.

هنگامی که یوساریان درخواست پایان خدمت خود را می‌نویسد، به قانون عجیبی به نام قانون تبصره‌ی ۲۲ برخورد می‌کند. طبق این قانون، افرادی که در جنگ شرکت می‌کنند دیوانه و مجنون هستند، پس اگر کسی می‌خواهد از خدمت معاف شود باید از سلامت عقلی کامل برخوردار باشد، چون فقط یک انسان عاقل درخواست ترخیص می‌دهد. آیا اصلاً می‌توان راه فراری از این تبصره پیدا کرد؟

در این کتاب دو داستان به‌ظاهر مجزا را دنبال می‌کنیم که در ادامه به یکدیگر ربط پیدا می‌کنند. در یک طرف داستان ماری لاورای نابینا به همراه پدرش که یکی از کارکنان موزه است در پاریس زندگی می‌کند. در طرف دیگر داستان پسر یتیمی به نام ورنر با خواهرش در آلمان زندگی می‌کنند. آن‌ها از لحاظ مالی وضع خوبی ندارند تا اینکه یک روز ورنر با تعمیر یک رادیوی ساده و تبدیل آن به یک دستگاه ارتباطی، راه خود را به سازمان جوانان هیتلر پیدا می‌کند. سرنوشت این دو شخصیت زمانی که ورنر به محل زندگی ماری سفر می‌کند به یکدیگر گره می‌خورد. 

این داستان درباره‌ی جنگ، ویرانی و بارقه‌ی امیدی‌ است که ممکن است در این میان پیدا کرد. لیزل دزد است، ولی نه دزد هر چیزی، او چنان به کتاب‌خواندن علاقه دارد که تنها دست به دزدیدن کتاب‌های مختلف می‌زند و با مطالعه‌ی آن‌ها سرگرم می‌کند. با بالاگرفتن جنگ و بمباران‌های هوایی، او کتاب‌های دزدیده‌شده را با همسایگان خود و یهودی‌ای که پیش آن‌ها پناه گرفته است نیز تقسیم می‌کند. لیزل همچنین تصمیم می‌گیرد تا کتاب‌هایی را که نازی‌ها قصد نابودی‌شان را دارند نجات دهد. کتاب دزد، بیش‌ازآنکه درباره‌ی مرگ باشد، درباره‌ی اهمیت ارتباطات انسانی و ارزش دوستی در زمانه‌ی جنگ است.

تیم اوبراین که خود دوران سربازی‌اش را در ویتنام گذرانده است در این کتاب در طی ۲۲ داستان تجربیات خود و وقایع جنگ را به‌صورت ملموس روایت می‌کند. داستان‌های این کتاب که هر یک به یکدیگر مرتبط هستند، زندگی جوخه‌ای از سربازان آمریکایی را روایت می‌کنند که در ویتنام در حال مبارزه و نبرد هستند. به‌راستی که هر یک از این سربازان چیزی متفاوت در افکار و سینه‌های خود حمل می‌کند. یکی درباره‌ی معشوقه‌اش خیال‌پردازی می‌کند و دیگری تنها آرزوی پایان جنگ و بازگشت به خانه را دارد. این کتاب ما را با زندگی و دغدغه‌های روزمره‌ی سربازان در بحبوحه‌ی جنگ ویتنام همراه می‌کند.

کوین پاورز از هفده‌سالگی به خدمت ارتش آمریکا درآمد و در سال ۲۰۰۴ به عراق رفت و تا یک سال بعد آنجا مشغول جنگ بود. او در کتاب پرندگان زرد از تجربیات خود در جنگ عراق به‌عنوان تیربارچی صحبت کرده است. کوین پاورز نقاب از چهره‌ی جنگ برمی‌دارد و وقایع تلخی را نمایان می‌سازد که در پشت جبهه‌ها در جریان است. این کتاب به سبب توصیفات زنده و دردناکش از سوی نیویورک تایمز به‌عنوان یکی از بهترین کتاب‌ها درباره‌ی جنگ معرفی شده است.

راینهارد هایدریش، مردی ملقب به قصاب پراگ که تنها نامش باعث ترس دیگران می‌شد. او از افرادی بود که در طراحی هولوکاست نقش پررنگ داشت و از خطرناک‌ترین افراد و زیردستان هیتلر به حساب می‌آمد. مسیر تاریخ زمانی دچار تغییر شد که دو مأمور تبعید‌شده‌ی چک و اسلواک تصمیم گرفتند تا طی عملیاتی شجاعانه هایدریش را از میان بردارند و به قتل برسانند. لوران بینه در این رمان با ترکیب اتفاقات واقعی و خیالی، ماجرای همین عملیات را که «آنتروپوید» نام داشت روایت می‌کند.

دنیای پس از جنگ همیشه آن چیزی نیست که انتظارش را داریم. صلح از راه می‌رسد، ولی زندگی پیش از جنگ مدت‌هاست که دیگر نابود شده است و راهی برای بازگشت آن نیست. کتاب به امید دیدار در آن دنیا روزهای پایانی جنگ جهانی اول را روایت می‌کند. ما زندگی چند جوان را دنبال می‌کنیم که بالاخره از جبهه‌های جنگ به خانه برگشته‌اند ولی در کمال ناامیدی متوجه می‌شوند که هیچ چیز آن‌طور که انتظارش را داشتند قرار نیست پیش برود. آن‌ها زنده ماندند، از گلوله‌های دشمن نجات یافتند، پس چرا احساس آسایش آن‌ها حتی از مرده‌ها هم کم‌تر است؟

آدرین کارتر بعد از جدایی از همسرش به فلوریدای جنوبی و خانه‌ای ساحلی پناه می‌برد. آدرین دنبال آرامش است، اما در زیرشیروانی خانه‌ای چیزی بزرگ‌تر و به‌مراتب باارزش‌تر را پیدا می‌کند. او ناگهان با دسته‌ای نامه‌ی عاشقانه روبه‌رو می‌شود که متعلق به جنگ جهانی دوم هستند و از سوی یک سرباز خطاب به دختری جوان نوشته شده‌اند که سال‌ها پیش در همین خانه زندگی می‌کرده است. آدرین هر چه بیشتر نامه‌ها را می‌خواند بیشتر ترغیب می‌شود تا نویسنده‌ی آن‌ها را پیدا می‌کند.

جنگ داخلی اسپانیا پس از کودتای بخشی از ارتش علیه جمهوری این کشور در سال‌های ۱۹۳۶ تا ۱۹۳۹ رخ داد. بسیاری از مردم بدون چشمداشت هیچ پاداشی داوطلبانه در این جنگ شرکت کردند تا نگذارند یک نظام فاشیستی جدید ظهور کند، جورج اورول نیز از جمله نویسندگانی بود که به‌خاطر نفرتش از فاشیسم به‌سوی اسپانیا شتافته بود. بااین‌حال، انگیزه‌ی او تنها پس از چند ماه حضور در جبهه رو به تحلیل رفت و افکار و عقایدش تا ابد دچار تغییروتحول شدند. اورول این کتاب را بر اساس تجربیات و مشاهدات خود از این جنگ به نگارش درآورده است. کتاب ۱۹۸۴ نیز برگرفته از همین تجربیات است.