روایت‌هایی از هشت سال جنگ تحمیلی؛ معرفی ۱۱ کتاب دفاع مقدس

روایت‌هایی از هشت سال جنگ تحمیلی؛ معرفی ۱۱ کتاب دفاع مقدس

۱۳۹۸-۰۶-۳۰ 4 نویسنده صبا محبی
در ۷ دقیقه بخوانید

در دوران دانشجویی، استاد یکی از درس‌های عمومی پیشنهاد داد تا یکی از جلسه‌های کلاس را خارج از فضای دانشگاه برگزار کنیم. پیشنهادش هم موزه صلح در پارک شهربود. دلیل انتخاب آنجا هم نزدیکی به دانشگاه بود. ما هم از خدا خواسته بی برو برگرد قبول کردیم. به هر حال با احتساب زمان رفت و برگشت، نیم ساعتی از کلاس کم می‌شد. به علاوه اینکه بیرون رفتن در هر صورت از پشت میز نشستن بهتر بود. به خاطر همین قرار شد، جلسه بعد همگی کتاب و دفترهایمان را جمع کنیم و در پارک شهر جمع شویم و با هم برویم بازدید از موزه صلح.

موزه‌ی صلح، خط روایی جالبی دارد. از جنگ اول، یعنی جنگ میان هابیل و قابیل شروع می‌‌شود و تا جنگ عراق و آمریکا را روایت می‌کند.. ماجرای بمباران اتمی هیروشیما و جنگ جهانی اول و دوم هم در موزه روایت شده بود. بخشی از موزه به روایت جنگ ایران و عراق اختصاص داشت. چیزی که از آن روز برایم باقی مانده این است که قدمت جنگ به اندازه قدمت زیاده‌خواهی انسان‌هاست و انگار قرار نیست روزی جهانی غرق در صلح داشته باشیم.

به بهانه سالروز شروع جنگ ایران و عراق در این یادداشت سعی کردیم چند کتاب درباره این جنگ معرفی کنیم. کتاب‌هایی که هر کدام بخشی از تاریخ این جنگ را از نگاه نویسنده‌شان مستند کرده‌اند.

سفر به گرای ۲۷۰ درجه

سفر به گرای ۲۷۰ درجه، داستان رزمنده جوانی به نام ناصر است. ناصر بارها امتحان و درس و مشق را رها می‌کند و به همراه دوستش علی به جبهه می‌رود. تا اینکه یکبار که به جبهه می‌رود، دوستش به او می‌گوید، قرار است عملیات کربلای ۵ انجام شود. ناصر به همراه دوستانش در این عملیات حاضر می‌شوند و در نهایت مجروح می‌شود. به خاطر این جراحت مجبور می‌شود به شهر و دیار خودش باز گردد و زندگی عادی را از سر گیرد تا اینکه…

این کتاب اولین بار در سال ۱۳۷۵ منتشر شد. در همان سال احمد دهقان، نویسنده این کتاب، جایزه بیست سال داستان‌نویسی و جایزه چهارمین دوره انتخاب کتاب سال دفاع مقدس و جایزه بیست سال ادبیات پایداری را گرفت. این کتاب ۱۸ بار چاپ شده و انتشارات سوره مهر نیز آن را به زبان انگلیسی ترجمه کرده است.

شطرنج با ماشین قیامت

شطرنج با ماشین قیامت داستان دیده‌بان نوجوان ۱۷ ساله‌ای است که به ناچار به جای دوست مجروحش راننده ماشین حمل غذا می‌شود. نوجوانی که در کل داستان نامش را متوجه نمی‌شویم و فقط چند باری از پشت بی‌سیم با نام مستعار موسی صدایش می‌کنند. او باید علاوه بر غذارسانی به رزمندگان، به دو نفر از آدم‌های عجیب و غریب آبادان یعنی مهندس و گیتی(زنی بدکاره) که هنوز شهر را ترک نکرده‌اند، غذا برساند. در همان زمان متوجه می‌شود عراقی‌ها یک ماشین رادار دارند و او به دنبال این ماشین رادار که به آن ماشین قیامت می‌گویند می‌رود تا راز آن را بفهمد.

این کتاب با نگاهی متفاوت نسبت به بقیه آثار حوزه دفاع مقدس نوشته شده است. بسیاری از مفاهیمی که در کتاب‌های دفاع مقدس همیشه تکرار می‌شوند، در این کتاب از زاویه‌ای متفاوت روایت شده است. در این کتاب حرف‌های مهندس و گیتی را هم می‌شنویم. اگر تاکید خیلی از رمان‌ها بر نگاهی مطلق‌گرایانه به مقوله جنگ و دین است، حبیب احمدزاده در این کتاب با نگاهی نسبی به این مفاهیم می‌پردازد. برای همین است که این کتاب می‌تواند طیف وسیعی از مخاطبان را با خود همراه کند. این کتاب در کنار کتاب‌های اورهان پاموک در دانشگاه راجرز آمریکا در گروه مطالعات خاورمیانه تدریس می‌شود.

در بخشی از این کتاب می‌خوانیم:

با اینکه خیلی چیزا تو این دنیا جواب دو دو تا چهارتا نداره، ولی من نظر خودم رو می‌گم؛ فقط این رو بدون که مهم‌ترین مهره‌ تأثیرگذار روی صفحه‌ شطرنج‌، وزیره. ما وزیر رو حاکم مطلق در بازی شطرنج می‌دونیم. حالا اگر همون هشت مهره سرباز ِ ـ به قول مهندس- سیاهِ جبرزده‌ بدبخت، در یک حرکت دسته جمعی سنجیده، به هم کمک کنن و یکی‌شون به انتهای صفحه‌ مقابل برسه، وزیر می‌شه. اینجاست که کل روند بازی عوض می‌شه.

فرنگیس

اگر پارک شیرین کرمانشاه رفته باشید، حتما تندیس زنی تبر به دست را دیده‌اید. زنی شجاع به نام فرنگیس. فرنگیس در روستایی نزدیک گیلانغرب زندگی می‌کند.

اما ماجرای تبر چیست؟ روزی فرنگیس از پناهگاهی در کوه‌های اطراف روستا به خانه بر می‌گردد تا آذوقه بردارد، در راه بازگشت با ۲ سرباز عراقی مواجه می‌شود که یکی از آن‌ها را با تبر می‌کشد و دیگری را اسیر می‌کند. مهناز فتاحی در ۱۲ فصل خاطرات فرنگیس حیدرپور از کودکی و جوانی فرنگیس و ماجرای اسیر کردن یک سرباز عراقی را نوشته است.

دا

دا، کتابی که به چاپ صد و پنجاهم رسید و به یکی از پرفروش‌ترین کتاب‌های ایران تبدیل شد. ماجرای کتاب، روایت زنی کُرد و عرب‌زبان خرمشهری از جنگ ایران و عراق است. روایتی از لایه‌های پنهان جنگ. کتاب دا روایت مدافعان بومی خرمشهری است. در این کتاب سیده زهرا حسینی با جزئیات فراوان زندگی خود و خانواده‌اش را روایت کرده است. زهرا حسینی حتی روابط عاطفی و دراماتیکی را که در بستر جنگ تجربه کرده  در این کتاب آورده است. خانواده‌ای که پیش از جنگ ایران و عراق، تجربه زندگی در بصره و اخراج از خاک عراق را هم پشت سر گذرانده است.

 دا تا کنون به زبان‌های انگلیسی، عربی، اردو، ترکی استانبولی و اسپانیولی ترجمه شده است. نسخه عربی آن زیر نظر سید حسن نصرالله ترجمه شده است.

دختر شینا

دختر شینا خاطرات قدم خیر محمدی کنعان است. در این کتاب خانم محمدی کنعان زندگیش را از دوران کودکی تا زمان شهادت همسرش روایت می‌کند. او روایتی واقعی از اوضاع شهرها و خانواده‌های درگیر جنگ نوشته و از هر گونه پیش‌داوری و جانبداری مثبت و منفی دوری کرده است. همین موضوع باعث می‌شود دختر شینا کتابی خواندنی و مهم در حوزه مستندنگاری شود.

این کتاب را بهناز ضرابی زاده بر اساس خاطرات خانم محمودی کنعان نوشته است. ضرابی زاده برای نوشتن این کتاب شش ماه و هر هفته دو یا سه روز با خانم محمدی کنعان مصاحبه کرده است. این کتاب تاکنون به زبان‌های ترکی استانبولی، انگلیسی و عربی ترجمه شده است.

پایی که جا ماند

یکی از سخت‌ترین اتفاق‌هایی که بعد از دوران جنگ رخ داد، اسارت بسیاری از شرکت‌کنندگان در جنگ بود. سید ناصر حسینی‌پور در شانزده سالگی و در آخرین روزهای جنگ اسیر شد. او که در این دوران تجربه‌های تلخ و دردناکی را تجربه کرده، در همان دوران تصمیم گرفت خاطراتش را بنویسید. برای همین در ۲۳ صفحه به صورتی رمزی خاطراتش را نوشت و بعد از آزادی از روی کدهایی که یادداشت کرده بود، خاطراتش را روایت کرد.

سید ناصر بخشی از یادداشت‌هایش در زندان را که به آن «تقلب زندان» می‌گفت، در  فصل پایانی کتاب آورده است. حسینی‌پور کارمند میز ادبیات مقاومت بخش جنگ نرم در دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی است.  او، هدفش از نوشتن این خاطرات را ثبت خاطرات دوران اسیریش عنوان کرده است. این کتاب نیز به زبان‌های ترکی استانبولی و عربی ترجمه شده است. پایی که جا ماند در سال ۱۳۹۱ به عنوان کتاب سال دفاع مقدس انتخاب شد.

هفت روز آخر

جنگ ایران و عراق سرانجام در سال ۱۳۶۷ با پذیرفتن قطع‌نامه از جانب ایران پایان گرفت. اما روایت این روزهای آخر هم خواندنی است. محمدرضا بایرامی در کتاب هفت روز آخر درباره حضورش در هفت روز آخر جنگ تحمیلی می‌گوید. روایتی که بخش اولش ماجرای شجاعت و جسارت جمعی از رزمندگان ایرانی دربرابر تهاجم نیروهای عراقی است. بخش بعدی کتاب درباره جدال او و همرزمانش با تشنگی است.

پیشنهاد می‌کنیم یادداشت « از زنان سیبیلو تا مردان بی‌ریش؛ گشتی در کتاب‌های تاریخ معاصر ایران» را هم بخوانید.

سلام بر ابراهیم

شهید ابراهیم هادی در سن بیست و هفت سالگی در عملیات والفجر مقدماتی در فکه شهید شد و پیکرش در همانجا گمنام باقی ماند. اما پیش از شهادت زندگی پر فراز و نشیبی داشته است. در سال ۱۳۹۳ زندگینامه‌ی این شهید به همت گروهی از دوستان، اعضای خانواده و همرزمانش منتشر شد. ابراهیم هادی با وجود مهارت‌های بسیار در رشته‌های مختلف ورزشی، همیشه روحیه‌ای پهلوانی داشت و همین روحیه باعث می‌شود که بتواند الگویی برای سادگی و فروتنی باشد. این کتاب ۶۲ روایت کوتاه از زندگی شهید ابراهیم هادی و در دو جلد است.

مجموعه کتاب‌های یادگاران

انتشارات روایت فتح به کمک جمعی از نویسندگان سعی کرده تا زندگی‌نامه و بخشی از خاطرات و دست‌نوشته‌های شهدا را در مجموعه یادگاران جمع کند. البته این مجموعه فقط درباره شهدای جنگ تحمیلی نیست. اما زندگینامه تعدادی از تاثیرگذارترین شهدای جنگ تحمیلی در این مجموعه وجود دارد. مانند شهید متوسلیان، شهید کاوه، شهید باقری، شهید چمران، شهید همت و شهید صیاد شیرازی. حجم این کتاب‌ها کم است و تاکنون ۳۲ جلد از این مجموعه منتشر شده است. از این مجموعه پیشنهاد می‌کنیم کتاب چمران را بخوانید. شهید چمران کسی بود که درس و دانشگاه را رها کرد و به ایران آمد تا بجنگد. در این کتاب خاطراتی که اطرافیان از او داشتند به همراه بخشی از دست‌نوشته‌های او آمده است.

در بخشی از کتاب می‌خوانیم:

از در آمد تو. گفت “لباسای نظامی من کجاست؟ لباسامو بیارین. ”
رفت توی اتاقش، ولی نماند. راه افتاده بود دور اتاق. شده بود مثل وقتی که تمرین رزم تن به تن می داد. ذوق زده بود. بالاخره صبح شد و رفت.

فکر کردیم برگردد، آرام می شود. چه آرام شدنی تا نقشه ی عملایت را کامل کند. نیروها را بفرستد منطقه، نه خواب داشت نه خوراک. می گفت “امام فرمودن خودتون رو برسونید کردستان. ” سریک هفته، یک هواپیما نیرو جمع کرده بود

مجموعه روزگاران

مجموعه ۲۳ جلدی روزگاران درباره وقایع مختلف جنگ تحمیلی و یا گروه‌های مختلفی که در جنگ شرکت کرده‌اند، است. گروه‌هایی مانند غواصان، پزشکان، پرستاران، نیروهای هوانیروز و وقایعی مانند فتح خونین‌شهر، اسارت، وقایع دزفول و ماجرای غواصان لشکر ۱۴.

در این مجموعه تصویرهایی از سال‌های جنگ به کمک خاطرات افراد مختلف ترسیم شده و برای آن‌ها که آن روزها را دیده‌اند، خاطره بازی و آن‌ها که ندیده‌اند، آگاهی را به ارمغان می‌آورد. در «کتاب زنان خرمشهر» از مجموعه روزگاران، بتول کازرونیان به نقش زنان در جنگ تحمیلی با محوریت اشغال و آزادسازی خرمشهر می‌پردازد. زنانی که تا پیش از ترک اجباری خرمشهر وظیفه آشپزی و پرستاری از رزمنده‌‌ها را بر عهده داشتند. در نوشتن این کتاب کازرونیان توانسته صد خاطره از زنان خرمشهری را گرد هم آورد.

حمله به اچ ۳

یکی از جذاب‌ترین کتاب‌ها در زمینه دفاع مقدس مجموعه کتاب‌های کمیک حسن ودود است. در این مجموعه ودود سعی کرده با قلم هنرمندانه خود بخشی از وقایع دفاع مقدس را به تصویر بکشد. بخشی از کتاب حمله به اچ ۳ را در تصویر زیر می‌بینیم. عملیات اچ ۳ یکی از مهم‌ترین عملیات‌های نیروی هوایی ایران در جنگ بود و از جمله بزرگترین عملیات‌های هوایی دنیا از آن یاد می‌شود. در این عملیات ارتش ایران پایگاه هوایی الولید را در غربی‌ترین نقطه عراق منهدم کرد.

معرفی کتاب دفاع مقدس با شیوه کمیک

قسمتی از کتاب حمله به اچ ۳

این کتاب ها بخشی از تاریخ شفاهی ایران هستند، درباره زمان جنگ و دفاع مقدس. خواندنشان در کنار اسناد تاریخی می‌تواند درباره این دوره از تاریخ سرزمینمان به ما دید وسیعی دهد. دوره‌ای که شاید خودمان در آن زندگی نکرده باشیم، اما تاثیرش را بر زندگیمان حس می‌کنیم.

پی‌نوشت: تصویر شاخص این پست دو عکس از آلفرد یعقوب‌زاده است.

(۲۴۴ بازدید تا امروز)

این یادداشت‌ها را هم بخوانید

اشتراک گذاری