نویسنده: مری شلی
مترجم: محسن سلیمانی
انتشارات: انتشارات قدیانی

اگر قرار بود داستانها فقط همین جهان روزمره را روایت کنند، دنیای ادبیات چه چیزی کم داشت؟ پاسخ این است: بخش مهمی از داستانهایی که خواننده را به جهانهای ناشناخته، آیندههای ممکن، تاریخهای متفاوت یا واقعیتهایی فراتر از تجربهی روزمره میبرند و در حوزهای قرار میگیرند که آن را ادبیات گمانهزن مینامیم. چنین داستانهایی با تغییر عنصری از جهان آشنا، از قوانین طبیعت و فناوری گرفته تا ساختارهای اجتماعی و مسیر تاریخ، از خود میپرسند: «اگر چنین میشد، چه اتفاقی میافتاد؟» جواب این سؤال گاهی ما را به آیندهای دور میبرد، گاه جهانی جادویی خلق میکند و گاهی همان دنیای آشنا را چنان تغییر میدهد که ناچار میشویم به واقعیت خودمان هم نگاهی دوباره بیندازیم. ادبیات گمانهزن، با وجود تنوع بسیارش در فرم و محتوا، جایی در فاصلهی «آنچه هست» و «آنچه میتوانست باشد» شکل میگیرد.
ادبیات گمانهزن در گذر زمان معناهای مختلفی به خود گرفته است؛ اصطلاح داستان گمانهزن (Speculative Fiction) را رابرت انسون هاینلاین اولین بار در سال ۱۹۴۷ برای اشاره به داستانهایی به کار برد که بهجای تمرکز صرف بر فناوری و پیشرفتهای علمی، به مسائل انسانی و امکانهای پیش رو میپرداختند؛ هرچند این اصطلاح سابقهای بیش از اینها دارد، پیشتر این معنا را نداشت. در این معنای نخست، داستانِ گمانهزنْ زیرژانری از ادبیات علمیتخیلی بود که بهجای مسائل فناورانه با مسائل انسانی سروکار داشت؛ معنایی که در گذر زمان دگرگون شد. مارگارت اتوود، نویسنده و شاعر کانادایی، در اواخر دههی ۱۹۸۰ ادبیات گمانهزن را در مقابل علمیتخیلی قرار داد و آن را به داستانهایی محدود کرد که رویدادهایشان، هرچند هنوز در جهان واقعی رخ ندادهاند، امکان وقوع دارند. در تعریف او گمانهزنی نه دربارهی ناممکنها که دربارهی آیندههای ممکن است. سؤال اصلی اتوود این است: «اگر این روندهایی که امروز در جهان ما جریان دارند ادامه پیدا کنند، چه چیزی ممکن است در انتظارمان باشد؟»؛ اما ادبیات گمانهزن به این تعریف نیز محدود نماند و امروزه عنوانی فراگیر برای تمام ژانرهایی است که آگاهانه از تقلید از واقعیتی که بر سرش توافق وجود دارد فاصله میگیرند.
به زبان سادهتر، ادبیات گمانهزن، همانطور که از نامش هم برمیآید، به شیوهای داستانی دربارهی امور غیرواقعی گمانهزنی میکند؛ یعنی نویسنده در جهانی که قوانینش با دنیای واقعی متفاوت است به پیامدهای تغییردادن امور واقعی و ممکن میپردازد و به ما اجازه میدهد از «آنچه هست» فاصله بگیریم و بپرسیم «اگر چنین نبود، چه میشد؟» اگر جهان شکل دیگری داشت، اگر فناوری تازهای وارد زندگی انسان میشد، اگر جامعهای با قوانین متفاوت شکل میگرفت یا اگر آینده به مسیر دیگری پیش میرفت، چه میشد؟ به همین دلیل، هرچند ممکن است این داستانها عناصر خیالی و غیرواقعی را به خدمت بگیرند، اغلب ارتباطشان را با مسائل واقعی زندگی انسان، جامعه و جهان پیرامونش حفظ میکنند و میکوشند از راه خیال، امکانهای دیگری برای اندیشیدن به واقعیتْ پیش روی خوانندهشان بگذارند.
ادبیات گمانهزن مثل چتری است که گونههای مختلفی را زیر خودش جای میدهد؛ داستانهای علمیتخیلی، فانتزی و وحشت از شناختهشدهترین گونههای آناند. در کنار آنها، میتوان به گونههای دیگری مانند داستانهای آرمانشهری و پادآرمانشهری، آخرالزمانی و پساآخرالزمانی، تاریخ جایگزین، گوتیک و داستانهای عجیب (Weird Fiction) نیز اشاره کرد. مرز میان این گونهها همیشه ثابت و مشخص نیست و ممکن است بتوان اثری را همزمان در چند ژانر قرار داد. آنچه این آثار را در کنار یکدیگر نگه میدارد، لزوماً شباهت در داستان، فضا یا شیوهی روایتشان نیست، بلکه این است که هرکدام بهنحوی از واقعیت آشنا فاصله میگیرند تا امکان دیگری را تصور کنند. در ادامه، با مهمترین انواع ادبیات گمانهزن آشنا میشویم.
داستانهای علمیتخیلی معمولاً با تکیه بر علم، فناوری یا پیشرفتهای علمی، جهانی متفاوت میسازند. این آثار ممکن است به سراغ آینده، سفر در فضا و زمان، هوش مصنوعی یا فناوریهای ناشناخته بروند و پیامدهای چنین تغییراتی را برای انسان و برای جامعه بررسی کنند.
دنیای فانتزی با ورود عناصر جادویی و فراطبیعی به جهان داستان شکل میگیرد. جادو، موجودات افسانهای، جهانهای خیالی و نیروهای فراطبیعی از عناصر رایج داستانهای فانتزیاند. جهان فانتزی قوانین خودش را دارد که معمولاً با قوانین دنیای واقعی متفاوتاند.
داستانهای وحشت با ایجاد ترس، اضطراب و احساس ناامنی، با سویههای تاریک و ناشناختهی تجربهی انسانی سروکار دارند. موجودات فراطبیعی، مرگ، خشونت، ناشناختهها و موقعیتهای تهدیدآمیز عناصری رایج در این گونهی ادبیاند، هرچند وحشت ممکن است بدون عناصر فراطبیعی نیز شکل بگیرد.
داستانهای آرمانشهری و پادآرمانشهری جامعهای را به تصویر میکشند که ساختار و قوانینش با جامعهی کنونی ما متفاوت است. آرمانشهر (مدینهی فاضله) جهانی آرمانی و گاه دور از ذهن را روایت میکند که بسیاری از کاستیها و جنبههای منفی زندگی انسانی در آن راه ندارد. در مقابل، پادآرمانشهر (ویرانشهر) جهانی را به نمایش میگذارد که در پس ظاهر سازمانیافته و منظمشْ تباهی، سرکوب و سیاهی انتظار آدمی را میکشد. چنین داستانهایی اغلب به نقد اوضاع سیاسی و اجتماعی زمانهشان میپردازند.
داستانهای آخرالزمانی به وقوع یا نزدیکشدن رویدادهای فاجعهباری چون جنگ، بیماری همهگیر یا فجایع زیستمحیطیای میپردازند که نظم موجود جهان را زیرورو یا نابود میکند. در داستانهای پساآخرالزمانی اما تمرکز اصلی بر زندگی آدمها پس از وقوع چنین فجایعی و تلاشهایشان برای بقا و سازگاری با شرایط تازه است.
تاریخ جایگزین با تغییردادن رویداد مهمی در گذشته مسیر متفاوتی پیش پای تاریخ میگذارد و میپرسد اگر آن اتفاق جور دیگری میافتاد، جهان امروز به چه سمتوسویی پیش میرفت. داستانهای این ژانر پیامدهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی «چه میشد اگر»هایی تاریخی را دنبال میکنند.
ادبیات گوتیک که برخی آن را پیشزمینهای برای آغاز مکتب رمانتیک میدانند، معمولاً فضاهایی تاریک، رازآلود و تهدیدآمیز میسازد و با موضوعاتی مانند مرگ، جنون، رازهای خانوادگی و نیروهای ناشناخته سروکار دارد. خانههای متروک، قلعهها، شب، ارواح و گذشتهای که دست از سر شخصیتها برنمیدارد، از عناصر آشنای این گونهاند.
داستانهای عجیب (غریب یا شگرف) با ترکیب عناصر فراطبیعی، وحشت، فانتزی یا حتی علمیتخیلی، موقعیتهایی نامتعارف و گاه توضیحناپذیر خلق میکنند. در این داستانها معمولاً مرزهای میان امر واقعی و غیرواقعی، آشنا و ناآشنا، یا انسانی و غیرانسانی در هم میشکند و حس مواجهه با چیزی ناشناخته و بیگانه شکل میگیرد.
در ادامه به معرفی کتابهایی برای آشنایی بیشتر با ادبیات گمانهزن پرداختیم:

مری شلی در این رمان، داستان دانشمند جوانی را روایت میکند که روشهای نامتعارف علمی را به کار میگیرد تا موجودی زنده خلق کند. قراردادن داستان بر محور علم و فناوری و پرداختن به پیامدهای عبور از مرزهای شناختهشدهی دانش، فرانکنشتاین را که در سنت ادبیات گوتیک نوشته شده است به یکی از پیشگامان شکلگیری ادبیات علمیتخیلی بدل میکند. پرسشهای اصلی شلی در باب مسئولیت انسان در برابر آفرینش موجودی دیگر این اثر را به نمونهای ماندگار از ادبیات گمانهزن تبدیل میکند؛ هرچند، در زمان نگارش فرانکنشتاین این اصلاح در معنای امروزیاش کاربرد نداشت.
بخشی از کتاب صوتی فرانکنشتاین را بشنوید.

فرانکنشتاین
نویسنده: مری شلی
گوینده: مهبد قناعت پیشه
انتشارات: آوانامه
دنیای قشنگ نو، نوشتهی آلدوس هاکسلی، رمانی پادآرمانشهری است که آیندهای را به تصویر میکشد که در آن علم و فناوری برای ساختن جامعهای در ظاهر کامل و بیدردسر به کار گرفته شدهاند. انسانها با مهندسی زیستی و در آزمایشگاه تولید میشوند، در طبقات اجتماعی مختلف جای میگیرند و با استفاده از مواد مخدر و سرگرمی، از ناراحتی و نارضایتی دور نگه داشته میشوند. اما در چنین جامعهای چه بر سر آزادی فردی، روابط انسانی و اختیار میآید؟ هاکسلی در این اثر دربارهی آیندهای متفاوت، پیامدهای پیشرفت علم و فناوری و تغییرات اجتماعی گمانهزنی میزند. جالب اینجاست که برخی پیشبینیها و نگرانیهای او دربارهی آینده به حقیقت پیوستهاند.
بخشی از کتاب صوتی دنیای قشنگ نو را بشنوید.

دنیای قشنگ نو
نویسنده: آلدس هاکسلی
گوینده: متین بختی
انتشارات: انتشارات ماه آوا

جرج آر. آر. مارتین در این به گفتهی خودش «تاریخ خیالی» به سراغ خاندان تارگرینها در وستروس رفته است و ماجراهایی را روایت میکند که حدود سیصد سال پیش از بازی وقایع بازی تاجوتخت و نغمهی آتش و یخ رخ میدهد. مارتین در این نمونهی جالب ادبیات گمانهزن، تاریخ، سیاست و فرهنگ جهان خیالی را بهگونهای میسازد که گویی با گذشتهای واقعی و مستند روبهروییم. وجود اژدها، خاندانهای خیالی و سرزمینهایی که در جهان واقعی وجود ندارند، در کنار روایت تاریخگونه جهانی را شکل میدهد که گذشته و منطق تاریخی خاص خودش را میطلبد؛ کاری که مارتین بهحق از پسش برآمده است.

مارگارت اتوود در این رمان پادآرمانشهری آیندهای را به تصویر میکشد که در آن حکومت تمامیتخواه گیلیاد در پی جنگ داخلی دوم در آمریکا به قدرت میرسد؛ حکومتی که زنان را از حقوق و آزادیهایشان محروم میکند. آفرد از آن زنانی است که چون هنوز توانایی باروری دارد، به خدمت خانوادههای قدرتمندی درمیآید تا برایشان فرزندی به دنیا بیاورد. نویسنده این جهان را نه با فناوریهای خیالی که با قوانین و نمونههایی میسازد که ریشه در تاریخ و واقعیت دارند؛ همین سرگذشت ندیمه را به نمونهای شاخص در ادبیات گمانهزن بدل میکند که با طرح این سؤال «اگر این روندها ادامه پیدا کنند، چه چیزی انتظارمان را میکشد؟» مسائل سیاسی و اجتماعی زمانش را نقد میکند.
بخشی از کتاب صوتی سرگذشت ندیمه را بشنوید.

سرگذشت ندیمه
نویسنده: مارگارت اتوود
گوینده: مینو طوسی
انتشارات: آوانامه

جاده، رمان پساآخرالزمانی کورمک مککارتی، جهانی ویران و پوشیده از خاکستر را به تصویر میکشد. دنیا در پی فاجعهای از هم پاشیده است که شواهدی آن را به انفجار یا زمستان هستهای نسبت میدهد. پدر و پسری در این جهان که نظم و حیات پیشینش را از دست داده، روانهی ساحل میشوند و در مسیرشان تلاش میکنند غذا و پناهگاهی بیابند. در این راه با بازماندگان دیگری روبهرو میشوند که برای زندهماندن دست به خشونت و حتی آدمخواری میزنند. بااینحال، مسئلهی اصلی رمان بقا نیست؛ رابطهی پدر و پسری و تلاش برای حفظ اخلاق و انسانیت در جهانی فروپاشیده مضامین اصلی داستان را شکل میدهند. جاده با نمایش جهانی پس از فاجعهای بزرگ، به پیامدهای انسانی چنین وقایعی را بررسی میکند و نمونهی خوبی از ادبیات گمانهزن به شمار میرود.
بخشی از کتاب صوتی جاده را بشنوید.

جاده
نویسنده: کورمک مک کارتی
گوینده: میلاد تمدن
انتشارات: انتشارات ماه آوا

مشهورترین اثر فیلیپ کی. دیک، رمانی علمیتخیلی است که آیندهای تاریک و پساآخرالزمانی را به تصویر میکشد. پس از جنگ جهانیای ویرانگر که میلیونها انسان را کشته، بسیاری از حیوانات را به مرز انقراض رسانده و زمین را درگیر آلودگی رادیواکتیو کرده است، انسانهای زیادی به سیارات دیگر مهاجرت کردهاند و آندروئیدهای پیشرفته نیز برای کار و خدمت در مستعمرات فرازمینی به کار گرفته میشوند. ریک دکارد، شکارچی آندروئید، مأمور میشود آندروئیدهای فراری را پیدا کند و آنها را از بین ببرد؛ اما هرچه بیشتر با آنها روبهرو میشود، مرز بین انسان و ماشین برایش مبهمتر میشود و از خودش میپرسد بهراستی چه چیزی انسان را از ماشین متمایز میکند؟ دیک در این رمان دربارهی آیندهی انسان و فناوری گمانهزنی میکند و همزمان سؤالهایی دربارهی هویت، همدلی و معنای انسان بودن میپرسد.

استیون کینگ در این اثر به دل تاریخ رفته است و داستان جیک اپینگ، معلم دبیرستانی اهل مین را روایت میکند که از راه دریچهای اسرارآمیز به سپتامبر ۱۹۵۸ بازمیگردد. دوستش ال تمپلتون از او میخواهد به گذشته برگردد و جلوی ترور جان اف. کندی در ۲۲ نوامبر ۱۹۶۳ را بگیرد؛ اتفاقی که از نگاه او مسیر تاریخ آمریکا را عوض میکند. جیک با هویت تازهای وارد دههی ۱۹۵۰ میشود، اما هرچه به لحظهی موعود نزدیکتر میشود، بیشتر تردید به جانش میافتد و این پرسش جدیتر میشود که آیا میتوان گذشته را تغییر داد، بیآنکه پیامدهای پیشبینیناپذیری برای آینده داشته باشد؟ این کتاب با ترکیب سفر در زمان و تاریخ جایگزین نمونهای خواندنی از ادبیات گمانهزن است.

سوزانا کلارک در این رمان داستان مردی را روایت میکند که در خانهای عظیم و اسرارآمیز زندگی میکند؛ خانهای با تالارهای بیشمار، مجسمههای غولپیکر، پرندگان و اقیانوسی که جزرومدش در طبقات پایین آنجا جریان دارد. پیرانزی این خانه را تمام جهان خودش میداند و بیشتر وقتش را مشغول کاوش در تالارها است و هرچه را میبیند در دفترهایش ثبت میکند؛ تنها ارتباط انسانی او با مرد مرموزی است که او را «دیگری» مینامد. اما با پیداشدن نشانههایی تازه، تصویری که او از جهان و از خودش دارد رفتهرفته رنگ میبازد. کلارک با ترکیب عناصر فانتزی، گوتیک و داستان عجیب، جهان نامتعارف و رازآلودی خلق میکند که در آن مرز بین واقعیت و خیال محو میشود و پرسشهایی دربارهی هویت، آزادی، تنهایی و رابطهی انسان با طبیعت شکل میگیرد.
بخشی از کتاب صوتی پیرانزی را بشنوید.

پیرانزی
نویسنده: سوزانا کلارک
گوینده: مصطفی یزدانی
انتشارات: واوخوان
در این یادداشت قصد داشتیم باب آشنایی را با ادبیات گمانهزن و گونههای مختلف آن باز کنیم و آثاری را پیشنهاد دهیم که میتوانند نقطهی خوبی برای ورود به این دنیای هیجانانگیز باشند. تنوع این آثار، از تصور آیندههای متفاوت و جهانهای ناشناخته گرفته تا بازنویسی تاریخ، ساختن دنیاهای جادویی و مواجهه با موقعیتهای هولناک سبب شده است ادبیات گمانهزن برای طیف گستردهای از خوانندگان جذاب باشد. این داستانها فقط به روایت قصههایی از جهانهای خیالی یا آیندههای دور محدود نمیشوند، بلکه فرصتی را برای خیالپردازی، کشف جهانهای تازه و اندیشیدن به پرسشهایی فراهم میآورند که زیستن در همین جهان آشنا پیش پای ما میگذارد. شاید برای همین است که خواندن داستانهای گمانهزن هم سفری است به جهان ناشناختهها و هم راهی است برای اینکه به جهانی که در آن زندگی میکنیم نگاهی دوباره بیندازیم.
طاقچه دریچهای است به دنیای کتابهای الکترونیکی و صوتی؛ جایی که با یک کلیک، به دنیایی از داستانها، دانش و تجربههای تازه قدم میگذارید. هر زمان و هرجا که بخواهید، میتوانید کتاب دلخواهتان را در فروشگاه کتاب طاقچه پیدا کنید و بیدرنگ مشغول خواندن شوید. لذت یک کتابخانهی همیشه در دسترس را با خرید کتاب در طاقچه تجربه کنید!
دانلود کتاب از اپلیکیشن طاقچه