کتاب‌هایی برای تاب‌آوری؛ چطور در روزهای سخت دوام بیاوریم؟

کتاب مشهور انسان در جستجوی معنا توسط ویکتور فرانکل نوشته شده است. اگر زندگی‌کردن رنج‌بردن است، پس باید بتوانیم معنایی برای این رنج پیدا کنیم تا زنده بمانیم. معناجویی محور اصلی شیوه‌ی کار فرانکل است. کتاب دو بخش اصلی دارد، بخش اول سرگذشت در اردوگاه کار اجباری است. نویسنده تجربه‌ی خود از بودن در اردوگاه آشویتس و اردوگاه‌های دیگر را بیان می‌کند. در روایت تکان‌دهنده‌ی او جزئیات زیادی درباره‌ی چگونگی ادامه پیداکردن زندگی در شرایط فلاکت‌بار می‌خوانیم. از خداحافظی با زندگی گذشته و بی‌احساسی و بی‌تفاوتی نسبت به اطراف گرفته تا خوشحالی در برابر چیزهای کوچک و بی‌اهمیت مانند پیداکردن شپش‌ها و کشتنشان برای راحت‌تر خوابیدن!

در بخش دوم که «معنای اساسی لوگوتراپی» نام دارد، با روش درمانی آشنا می‌شویم. پیداکردن رشته‌های ازهم‌گسیخته در زندگی نابسامان با تمرکز بر معنا و مسئولیت، هدف و موضوع، روشی است که دکتر فرانکل از اگزیستانسیالیسم نوین به دست آورده و آن را لوگوتراپی نام‌گذاری کرده است.

این کتاب بسیار خواندنی و تاثیرگذار است، زیرا همان کسی که از روش درمان می‌گوید، تحت فجیع‌ترین شکل اسارت و آسیب بوده است.

نویسنده‌های این کتاب از دو حوزه‌ی مختلف هستند و همین مسئله باعث می‌شود کتاب خواندنی‌تر شود. آدام گرانت، روان‌شناس، استاد دانشگاه و نویسنده‌ی کتاب‌‌های پرفروش است. شریل سندبرگ، از مدیران کلیدی شرکت فیس‌بوک است. کتاب گزینه‌ ب نحوه‌ی کمک به دیگران در شرایط دشوار، بالابردن احساس همدلی و پرورش خانواده، سازمان و جامعه‌ی تاب‌آور را به ما نشان می‌دهد. شریل دو هفته پس از مرگ همسرش خود را برای فعالیتی دونفره با فرزندش حاضر می‌کرد که ناگهان گریه کرد و گفت همسرش را می‌خواهد. دوست او در پاسخ گفت: «گزینه‌ی الف دیگر وجود ندارد، به تو قول می‌دهم که با کمک یکدیگر بهترین گزینه‌ی ب را ارائه دهیم.» نام کتاب از اینجا شکل گرفته است، پیداکردن گزینه‌‌ی ب در زمانی که دیگر گزینه‌ی الف در دسترس نیست باعث می‌شود تاب بیاوریم و در پسِ این تاب‌آوری، رشد در انتظار ماست.

برنه براون استاد دانشگاه و نویسنده‌ای است که کتاب‌هایی در زمینه‌ی آسیب‌پذیری، شجاعت، شرم و شایستگی نوشته است و رتبه‌ی یک نیویورک تایمز را کسب کرده است. او میل به زندگی تمام‌وکمال را در آثارش دنبال می‌کند و معتقد است برخاک‌افتادن بخشی از زندگی است. براون لحظه‌های برخاک‌افتادن را توصیف می‌کند و هدفش در کتاب این است که فرآیندهای زمین‌خوردن و برخاستن را آهسته نشان دهد. اغلب داستان‌ها درباره‌ی افتادن و بلندشدن، مانند افسانه‌اند. طوری بیان می‌شوند که الهام‌بخش و پاک‌سازی‌شده باشند. اما واقعیت این است که بدون گذرکردن از بخش‌های تاریک، امکان رسیدن به پایان پر از رستگاری وجود ندارد. وقتی افتادن را بپذیریم، یاد می‌گیریم که چطور برخیزیم و این شکلی از انقلاب است.

آنجلا داک‌‌ورث استاد روان‌شناسی دانشگاه پنسیلوانیا و نویسنده‌ی کتاب «سرسختی» است. او در این کتاب تمرکز را از روی استعداد برمی‌دارد و به تمرین و کارکرد می‌دهد. نویسنده با افرادی که آن‌ها را الگوهای سرسختی می‌داند، گفت‌وگو می‌کند و از خلال تجربه‌های این افراد و پژوهش‌ها توضیح می‌دهد که رسیدن به موفقیت، بیش از هر چیز به پشتکار و سخت‌کوشی نیاز دارد. استعداد شاید در کوتاه‌مدت راهگشا باشد ولی برای بلندمدت به ویژگی‌های دیگری نیاز است که پشتکار در صدر آن‌هاست و توجه به استعداد نباید حواسمان را پرت کند. این کتاب توسط نویسندگان مختلف تحسین شده است و به ویژگی مهم «سرسختی به جای استعداد» در این تحسین‌ها اشاره شده است.

دغدغه‌ی اصلی آلیس میلر در کتاب، بررسی تاثیراتی است که انکار هیجانات قوی و واقعی روی بدن ما می‌گذارد. بدن دقیقا می‌داند که چه چیزی نیاز دارد و هرگز محرومیت‌‌ها را فراموش نمی‌کند، محرومیت یا خلأ در بدن ما باقی می‌ماند. نویسنده تمرکز را بر دوران کودکی فرد می‌گذارد و توضیح می‌دهد تنها با آگاهی از عملکرد بدن و نیازهایش است که می‌توانیم واقعیت دوران کودکی‌‌مان را بشناسیم. و پس از آن، در درون خود شخصیتی را پرورش دهیم که بتواند به نیازهای برآورده‌نشده‌ی دوران کودکی، پاسخی -هر چند حداقلی- بدهد.

بدترین چیزی که یک کودک می‌تواند یاد بگیرد این است که رفتارهای آسیب‌زایی که با او می‌شود عادی است، منظور از این رفتارها فقط خشونت فیزیکی نیست. بلکه نبود مهربانی و ارتباط خوب، تخریب شخصیت، تنبیهات بی‌رحمانه و بسیاری موارد دیگر در این دسته می‌گنجند. میلر از آثار نویسندگان مختلف مانند داستایفسکی، چخوف، کافکا، نیچه و ویرجینیا وولف مثال می‌آورد، این نویسندگان در اواسط قرن هجدهم تا اواسط قرن بیستم زندگی کرده‌اند. اما گذشت زمان باعث نشده است تغییری بزرگ ایجاد شود و هنوز افراد از عواقب دوران کودکی خود رنج می‌کشند.

احتمالا همه‌ی ما کلمه‌ی «تروما» را شنیده‌ایم اما شیوه‌ی کارکرد تروما بسیار پیچیده‌تر از آن است که به نظر می‌رسد. پژوهش‌ها نشان می‌دهند تروما عامل بروز تغییرات فیزیولوژیکی واقعی است،‌ این آسیب سبب اختلال در منطقه‌ای از مغز می‌شود که مسئول مخابره‌ی حس فیزیکی و احساس زنده بودن است. به همین دلیل است که افراد مبتلا به تروما، هوشیاری بیش از حدی به تهدیدات دارند. و از طرف دیگر اغلب دچار گرفتاری‌های تکراری می‌شوند و عبرت‌گرفتن از تجارب گذشته برایشان دشوار است. این واکنش نشان از ضعف، بی‌ارادگی و مواردی از این دست نیست؛ تغییرات واقعی در مغز باعث بروز چنین رفتارهایی می‌شود. بسل ون درکولک، نویسنده‌ی آمریکایی کتاب،‌ خودآگاهی را هسته‌ی اصلی برای بهبود تروما می‌داند و از آن‌جایی که تروما در بدن ثبت می‌شود، درمان نیز لازم است با رویکردهای بدن‌محور همراه باشد.

فقدان، چیزی را برای همیشه تغییر می‌دهد و زندگی انسان مسیر تازه‌ای را در پی می‌گیرد. سوگ، جبران یا فراموش یا درست نمی‌شود، انسان بعد از تجربه‌ی آن دچار تحول می‌شود و با حقیقتی تازه روبه‌رو می‌شود. در نهایت مهم این است که بتوانیم 

خود را وفق دهیم و با زندگی‌ای که تغییر کرده است همراه شویم. مگان دیواین، نویسنده و روان‌درمانگر، پس از مرگ ناگهانی همسرش جهان را بی‌معنی می‌یابد و هیچ‌کدام از آموخته‌‌هایش باعث نمی‌شوند که آرام شود.

در فرهنگ‌ جوامع مختلف، سوگ نوعی بدبختی به حساب می‌آید. عاملی مزاحم که زود باید برطرف شود تا زندگی از سر گرفته شود. نویسنده درباره‌ی آسیب این نوع نگاه به سوگ توضیح می‌دهد، فرد سوگوار به حمایت نیاز دارد و لازم است واکنش او نسبت به فقدانی بزرگ، امری طبیعی شناخته شود.

برخورد با سوگ به مثابه‌ی یک بیماری نمی‌تواند وضعیت را بهتر کند. سوگ یک مشکل نیست که حل‌وفصل شود، بلکه تجربه‌ای است که باید با آن زندگی کرد و کنار آمد. مگان دیواین، نویسنده‌ی کتاب، اثرش را جورنال می‌نامد؛ زیرا در آن تمرین‌های نوشتاری و ترسیمی، چک‌لیست، کمیک‌های تعاملی، بخشی برای یادداشت‌های عاشقانه‌ی محرمانه و بخشی برای شخصی‌سازی وجود دارد. دیواین که خود تجربه‌ی سوگ را دارد توضیح می‌دهد در ماه‌های ابتدایی در برابر هر چیزی که وعده‌ می‌داده است که سوگواری پایان می‌یابد، مقاومت می‌کرده است. او از تجربه‌ی خود استفاده کرده است و جورنال مانند لنگری روزانه عمل می‌کند. مرور نقل‌قول‌ها، تمرین‌ها و فعالیت‌ها فرد سوگوار را سرگرم می‌کند و اتصالش را با زندگی حفظ می‌کند.

کتاب طرز فکر توسط کارل اس. دوک، استاد روان‌شناسی دانشگاه استنفورد، نوشته شده است و در هشت فصل مسئله‌‌ی طرز فکر را مطالعه می‌کند. فصل اول و دوم درباره‌ی طرز فکرها و درون طرز فکرهاست. فصل سوم حقیقت‌هایی را درباره‌ی توانایی و موفقیت بیان می‌کند. فصل چهارم تا هفتم، به طرز فکر در دنیاهای مختلف از جمله ورزش، کسب‌وکار، روابط و درنهایت والدین و معلمان می‌پردازد. فصل هشتم درباره‌ی تغییر طرز فکر است. تحقیقات نویسنده بر پایه‌ی مکتبی از روان‌شناسی است که قدرت باورهای افراد را نشان می‌دهد، این باورها هستند که بر خواسته‌ها و موفقیت‌های ما تاثیر جدی می‌گذارند. بخش بزرگی از آنچه فکر می‌کنیم هستیم، از همین طرز فکر ایجاد می‌شود. و هر تغییر کوچک در طرز فکر، تاثیرات بسزایی بر زندگی ما می‌گذارد.

در این کتاب ترجمه‌ی شش مقاله از مجموعه‌ی مهارت‌های زندگی دانشگاه هاروارد را می‌‌خوانیم، انتشارات هاروارد بیزینس ری‌ویو کتاب را منتشر کرده است و مجموعه‌ی «هوش هیجانی» این انتشارات مرز بین کار و زندگی را کمرنگ می‌کند و توضیح می‌دهد در دنیای امروز برای اینکه بتوانیم از لحاظ کاری موفق بمانیم، لازم است که انسانی تاب‌آور باشیم. کتاب از تعریف کلاسیک تاب‌آوری آغاز می‌شود و در نهایت به مهربانی با خود و تجدید قواکردن به جای تحمل‌کردن می‌رسد. در یکی از مقالات مهم کتاب به نام ماهیت تاب‌آوری و مکانیسم آن به قلم دیان کوتو، نویسنده توضیح می‌دهد که سوال «چرا این اتفاق باید برای من بیفتد؟!» موضوعیتی ندارد، پذیرش بی‌رحمانه‌ی واقعیت بخش مهمی است که با گذر از آن مسیر آغاز می‌شود. در مرحله‌ی بعد یافتن معنا در سختی مطرح می‌شود و دلایلی برای ادامه‌دادن پیدا می‌کنیم. در نهایت به بدیهه‌‌پردازی می‌رسیم، یعنی توانایی زندگی‌کردن بدون داشتن ملزومات موردنظر و استفاده‌کردن از چیزهایی که برایمان کافی یا مطلوب نیستند.

هیچ‌کس از ما از سیلی واقعیت دور نیستیم. همه‌مان لحظاتی را تجربه کرده‌ایم که زندگی ناگهان ضربه‌ای دردناک به ما زده است، مثال‌ها کم نیستند: بیماری، مرگ محبوب، تصادف غیرمنتظره، جنایت خشونت‌آمیز، ورشکستگی، خیانت. همچنین سیلی‌هایی که آرام‌تر زده می‌شوند: احساس طرد، ناامیدی، جرقه‌ای از حسادت و درد ناشی از تنهایی. این سیلی فقط آغاز ماجراست، بعد از آن است که ما شکاف را تجربه می‌کنیم. نویسنده این شکاف را واقعیت می‌نامد، در یک طرف واقعیت موجود است و در طرف دیگر واقعیتی است که می‌خواستیم باشد. هر چقدر که شکاف بین این دو واقعیت بزرگ‌تر باشد، احساسات دردناک‌تری را تجربه می‌کنیم. راس هریس، نویسنده‌ی کتاب، با روش‌هایی اجرایی و کاربردی به ما کمک می‌کند تا با جنبه‌های خشن زندگی کنار بیاییم.

داستان کتاب با روایت «پیلکی» آغاز می‌شود، انسان شجاعی که ارتش سری لهستان را راه‌اندازی کرد و داوطلبانه به آشویتس وارد شد تا بتواند اطلاعات کسب کند. او جان انسان‌های زیادی را نجات داد و هیچ‌وقت امیدش را از دست نداد. نویسنده از این داستان استفاده می‌کند تا اجتناب از ناامیدی یا خلق امید را به ماموریت اصلی ذهن ما تبدیل کند. ما باید همواره روایت‌های امید را زنده نگه داریم، زیرا تنها نیروی باثباتی هستند که از ذهن ما در برابر حقیقت ناخوشایند محافظت می‌کند. به مرور ما را با امیدی آشنا می‌کند که ریشه در واقعیت و منطق دارد، امیدی که سخاوتمندانه و پابرجاست و می‌تواند به ما حس قدردانی و رضایت دهد. این امید در پی پذیرش حقیقت و محدودیت‌ها زاده می‌شود، بدون فرار از آن‌ها.

کتاب می‌کوشد برای حل بحران امید، سازوکار امید و شیوه‌ی ایجاد و حفظ آن را توضیح دهد. و در این مسیر به دنبال پاسخ سوالی کلیدی است: چه اتفاقی در جهان افتاده که باعث می‌شود با وجود بهبود مداوم همه‌چیز، مدام حالمان بدتر شود؟

این کتاب را پما چدرن نوشته است، وقتی که برای مدت طولانی مرخصی گرفته و به گفته‌ی خودش معنوی‌ترین دوران زندگی‌اش را گذرانده است. او در این مدت در کنار کارهای روزمره، سخنرایی‌هایش را نظم داده و تلاش کرده است که با استفاده از تعالیم بودا، راه‌حل آرام‌گرفتن در مواجهه با هرچه در زندگی پیش می‌آید را نشان‌ دهد.

چدرن توضیح می‌دهد که انسان چطور می‌کوشد که خودش را از درد خلاص کند؛ درحالی‌که مسیر خود هدف است. و هر چه در ذهن آشفته‌ی ما رخ می‌دهد، مسیر است. این گزاره‌ها با آگاهی به این مسئله بیان می‌شود که ما در زمانه‌ی دشواری زندگی می‌کنیم و احساس می‌کنیم به احتمال قوی شرایط بدتر هم می‌شود. به همین دلیل است که بیداری، حیاتی‌تر از قبل است. می‌توانیم از هرچه برایمان رخ می‌دهد، به عنوان وسیله‌ای برای بیداری استفاده کنیم و به این شیوه است که خود را بیشتر دوست خواهیم داشت.