کتاب‌های مناسب برای توضیح جنگ به کودکان و نوجوانان

جین کاتلر در این کتاب امید زیبایی را در میانه‌ی جنگ ترسیم کرده است. کتاب با این جمله آغاز می‌شود؛ به ما حمله شده و در محاصره‌ایم. این جمله‌ی ابتدایی کافی است تا بچه‌ها متوجه شوند که دخترک داستان هم در وضعیتی مشابه آن‌ها قرار دارد. دخترک از وضعیت موجود عصبانی است. او از جنگ عصبانی است چون زندگی‌اش را تغییر داده است. پدر و برادرهایش را از او دور کرده است و نور و صدای موشک‌ها لالایی شب‌هایش شده‌اند. روزی اتفاق عجیبی می‌افتد. آقای اُ که مرد بداخلاقی است با یک سازدهنی‌ در میان خرابه‌ها می‌نشیند و موسیقی می‌نوازد. ترکیب شجاعت و موسیقی چون رنگین‌کمانی بر زندگی می‌تابد و ترس را عقب می‌راند.

مواجهه‌ی کودکان با جنگ کاملاً مواجهه با یک‌چیز ناشناخته است، مانند تیلی که وقتی برای اولین بار یک تانک می‌بیند فکر می‌کنم تانک مثل خودش یک فیل است. یک خرطوم دراز دارد و هم‌هیکل خودش است. تنها تفاوتش این است که رنگ سبز عجیبی دارد. تیلی کم‌کم به تانک نزدیک می‌شود اما می‌بیند تانک خیلی ترسناک است و صدای بوم بلندی تولید می‌کند. تعامل بین این تیلی و تانک فضای مثبتی را ایجاد کرده است.

داستان از نگاه یک تانک روایت می‌شود. تانک کوچولو عاشق بوم‌بوم کردن است، اما یک روز با دیدن خرابه‌هایی در شهر همه‌چیز پیش چشم‌هایش تغییر می‌کند. در مسیر حرکتش با یک دختر روبه‌رو می‌شود و مجبور است تا به سمت او هم بوم‌بوم کند؛ درحالی‌که دیگر این را نمی‌خواهد. چه اتفاقی برای تانک کوچولو می‌افتد؟

تاب‌آوری یک مفهوم حیاتی در دوران جنگ و حتی پس از آن است. انتقال این امید به کودکان که همه‌چیز بالأخره درست می‌شود مهم است؛ البته که تلاش در این مسیر نیاز است. تاییچی و یومیکو در این کتاب برای زنده‌ماندن یک درخت گیلاس پس از جنگ تمام تلاش خود را می‌کنند. دایساکو ایکه‌دا شکوفه‌های درخت گیلاس را نمادی برای شروع زندگی قرار داده است. زندگی با تلاش دوباره جاری می‌شود و یک درخت سوخته را پر از شکوفه می‌کند.

در شرایط جنگی شاید با سؤالات زیاد بچه‌ها درباره‌ی جنگ مواجه شده باشید. برونو در کتاب آزادی چه رنگی است؟ هم سؤالات زیادی دارد. برونو در یک‌جای سرسبز زندگی می‌کند. او یک روز ماشینی پر از سرباز می‌بیند که همگی بلند داد می‌زدند آلالا. سؤال‌های برونو از همین‌جا شروع می‌شود. چرا سربازها اینطوری فریاد می‌زنند؟ وقتی صدای بلندی می‌آید چرا نباید نزدیک پنجره باشم؟ هوا که سرد نیست یا اصلاً چرا سربازها شلیک می‌کنند؟ پدر و مادر برونو گاهی برای پاسخ‌دادن درمانده می‌شوند. باید دید آیا برونو در پایان کتاب به جواب سؤال‌هایش می‌رسد؟

این کتاب چهره‌ی تاریک و زشت جنگ را پیش چشم می‌آورد و از ویرانی‌ها و آثار جنگ می‌گوید. تصاویر این کتاب حس تلخ و تاریکی جنگ را کاملاً منتقل می‌کنند. ژوزه ژورژی لتریا در این کتاب از علت وقوع جنگ می‌گوید از اینکه جنگ هیچ‌چیزی نمی‌شنود و هیچ‌چیزی نمی‌بیند فقط می‌ترساند و افتخار را دنبال می‌کند؛ افتخار نابودی.

جان هندریکس در این کتاب یک اتفاق جالب در جنگ را روایت کرده است. در جنگ جهانی اول و در میدان مبارزه‌ی میان آلمان و انگلیس در روز کریسمس یک صلح یک روزه اتفاق می‌افتد. شب کریسمس آلمانی‌ها آوازی را بلندبلند می‌خوانند. شنیدن صدای آواز به‌جای شلیک گلوله به سربازهای دو طرف حس خوبی منتقل می‌کند. در صبح اما اتفاق جالب‌تری می‌افتد. سربازهای آلمانی تابلویی در دست می‌گیرند که روی آن به زبان انگلیسی نوشته‌اند کریسمس مبارک و این شروعی می‌شود برای برقراری یک صلح. این اتفاق واقعی و زیبا در خلال یک جنگ بسیار وحشتناک انسانیت را به بچه‌ها نشان خواهد داد.

چند کودک در کوه و دشت در حال گشت‌وگذار هستند که با دیدن چهار هواپیما خوشحال می‌شوند و با دست آن‌ها را نشان می‌دهند. بچه‌ها خیال‌پردازی می‌کنند و از این می‌گویند که دلشان می‌خواهد خلبان شوند. قرار می‌گذارند که وقتی به روستا برگشتند معلمشان را از تصمیم خود مطلع کنند. بازگشت به شهر اما تمام باورهایشان را زیرورو می‌کند. آن چهار هواپیما خرابی به بار آورده‌اند.

ابتسام برکات در این کتاب از احساسات دخترکی به نام تمام اکحل می‌گوید. تمام و خانواده‌اش به اجبار از خانه‌ی خود در شهر یافای فلسطین رانده شدند. این دخترک بزرگ شد و با هنر احساسات خود را ابراز کرد. کتاب دخترک ارغوانی از رنگ‌ها و احساسات تمام می‌گوید. او عصبانی، غمگین و دلتنگ است. این احساساتی است که جنگ به او تحمیل کرده است و رنگ‌ها نمادی می‌شوند برای بیان این رنج‌ها.

دیوید کالی در کتاب دشمن جنگ را از نگاه دو سرباز می‌شکافد و زشتی‌های آن را بیان می‌کند. دو سرباز که دشمن یکدیگر هستند تک‌وتنها در گودالی قرار دارند و جنگ همچنان ادامه دارد. دشمن برای آن‌ها تعریف شده است و نمی‌توانند جور دیگری به دشمن نگاه کنند. روزها و شب‌ها می‌گذرد و حوصله‌ی سربازها سر می‌رود. تا اینکه یک بازی بین آن‌ها شکل می‌گیرد. دیوید کالی در این کتاب سختی‌ها و ناامیدی دوطرف جنگ را به‌خوبی نشان داده است.

احمد اکبرپور در این کتاب جنگ‌وگریز میان دو غول و یک بچه‌ی تپل را دنبال می‌کند، حتی در میانه‌ی داستان خوانندگان را نیز وارد ماجرا می‌کند. غول صورتی و غول بنفش در سرزمین‌های خودشان زندگی می‌کنند که روزی یک بالون همراه با یک بچه‌ی تپلی در مرز میان این دو سرزمین فرود می‌آید. این دو غول بر سر داشتن تپلی دعوا می‌کنند، اما چه می‌شود وقتی گروهی برای نجات تپلی وارد ماجرا می‌شوند؟ اکبرپور در این کتاب مهربانی را به‌عنوان عاملی برای پایان جنگ در نظر می‌گیرد و سمت‌وسوی داستان را با مهربانی تپلی به‌سمت صلح و دوستی می‌برد.

کتاب پسری که با برگ موز فوتبال راه انداخت روایتگر یک داستان واقعی است. دئو عاشق فوتبال است اما روزی کشورش دچار جنگ می‌شود. دئو برای مدتی در اردوگاهی که برای آوارگان شمال غربی تانزانیا است زندگی می‌کند. او در میانه‌ی جنگ و در اردوگاهی که شباهتی به خانه‌اش ندارد باز هم از خیال فوتبال بیرون نمی‌آید. دئو با برگ‌های خشک‌شده‌ی موز توپی درست می‌کند. حالا کار اصلی او تعامل با بچه‌های دیگر برای تشکیل یک تیم فوتبال است. این کتاب ارتباطات بین بچه‌ها و تعامل و هم‌زیستی آن‌ها در جنگ را نشان می‌دهد؛ اینکه آن‌ها موفق می‌شوند به مشارکتی دوستانه در زمانه‌ای پر از هیاهو دست پیدا کنند.

روایت جنگ در کنار ترس‌ها و اخبار ناگوارش داستان‌هایی از شجاعت و ایثار را در خود جای داده است. جونی کیم دخترکی کره‌ای است که در آمریکا زندگی می‌کند. او روزی به‌خاطر پروژه‌ی مدرسه پای شنیدن خاطرات پدربزرگ و مادربزرگش می‌نشیند و درباره‌ی جنگ کره می‌فهمد. خاطرات جنگ در کنار تکان‌دهنده بودن به او شجاعت می‌بخشد. حالا که چنین افراد شجاعی وجود داشته‌اند پس چرا او نتواند جلوی آزارواذیت‌های بچه‌های مدرسه را نگیرد؟

این کتاب حاصل تحقیقات بسیار گوردن کورمن است. او از زوایای مختلف به جنگ‌ها نگاه کرده است و داستان انسان‌های مختلف را خوانده و شنیده است. او در این کتاب به سال‌ها و کشورهای مختلفی سفر می‌کند و جنگ را از زاویه‌ی دید افراد مختلف روایت می‌کند. هر کسی روایت و نگاه خودش را در جنگ دارد و کورمن معتقد است برای فهم بهتر جنگ‌ها و حداقل درک درست‌تر آن‌ها باید جنگ را از نگاه همه‌ی طرف‌های درگیر دید؛ چون پشت هر جنگ هزاران داستان وجود دارد.

جنگ می‌تواند نجات‌دهنده باشد؟ جنگ فاجعه به بار می‌آورد اما جنگ جهانی دوم باعث می‌شود تا آدا مسیر تازه‌ای را در زندگی‌اش پیدا کند. آدا دختر نوجوانی است که از ناحیه‌ی پا معلولیت دارد. مادر آدا به‌خاطر این معلولیت دخترش را سرزنش می‌کند و آدا در خانه اذیت است. زمانی که جنگ اتفاق می‌افتد آدا همراه برادر کوچکش راهی برای فرار از خانه پیدا می‌کند. جنگ نابودی را با خودش می‌آورد، اما این‌بار ناخواسته نجات‌بخش زندگی یک دختر نوجوان می‌شود. آدا یاد می‌گیرد زندگی می‌تواند امکان‌های مختلفی را پیش رویش بگذارد.

اکو داستان خیالی یک سازدهنی است. یک سازدهنی که در تاریخ سفر می‌کند. در جلد اول این سازدهنی به سال ۱۹۳۳ می‌رود و به دست پسری به نام فردریش می‌افتد. فردریش یک ماه‌گرفتگی روی پیشانی خود دارد. دولت ماجرایی را آغاز کرده است که نگذارد نقص‌های انسان‌ها به نسل‌های بعدی منتقل شود و برای این منظور روشی غیرانسانی را پیش گرفته است. فردریش باید فرار کند تا دچار سرنوشتی شوم نشود.

الیزابت لرد در این رمان به‌سراغ گوشه‌ای از دنیا رفته است که سال‌هاست با جنگ دست‌وپنجه نرم می‌کند. جایی که کودکان بسیاری در آن آسیب‌ دیده‌اند و زندگی‌شان در سایه‌ی جنگ و موشک و خرابی و سربازهای اسرائیلی سپری می‌شود. او داستان پسری به نام کریم را در رام‌الله فلسطین روایت می‌کند. کریم عاشق فوتبال است و زمانی که تکه‌ای زمین برای بازی پیدا می‌کند دیگر نمی‌تواند خودش را به خانه برساند. دور بعدی حکومت نظامی شروع شده است و او در میان سربازها گیر می‌افتد.

تاریخ همیشه از مرگ انسان‌ها در جنگ می‌گوید اما سهم حیوانات در این میان چه می‌شود؟ کابوس جنگ حتی گریبان حیوانات را هم می‌گیرد. مایکل مرپورگو داستانی را از نگاه یک اسب از میان شش میلیون اسب کشته شده در جنگ جهانی اول در این کتاب روایت می‌کند. جویی اسب مزرعه است. او که اسبی شجاع و نترس است به خط مقدم برده شده است اما آلبرت، پسر صاحب مزرعه، می‌خواهد او را به مزرعه برگرداند. جویی از این همه بی‌رحمی انسان‌ها تعجب کرده است و هیچ نمی‌فهمد که چرا جنگ باید جای صلح را بگیرد.

خواندن کتابی که کمی بامزه باشد و درعین‌حال به مفاهیم عمیقی چون اختلافات اجتماعی و ملیتی و پوچی جنگ بپردازد خالی از لطف نیست. آندره موروا در این کتاب دو گروه از انسان‌ها را که نماد دو ملیت هستند به تصویر کشیده است. یک گروه خپل‌السلطنه‌های چاق و شوخ هستند و در طرف دیگر گروه لندوک‌الدوله‌های لاغر و کوشا قرار دارند. این دو گروه سال‌هاست که تمام ویژگی‌های منفی را به یکدیگر نسبت می‌دهند. دو برادر اما با ورود به این دو سرزمین متوجه می‌شوند که آن‌ها درگیر چیزهای سطحی شده‌اند.

باور به اینکه جنگ پایان زندگی نیست امیدبخش روزهای پرتلاطم خواهد بود. جنگ زندگی را تغییر می‌دهد اما آن را متوقف نمی‌کند. داستان‌های بسیاری از عشق در زمان جنگ وجود دارد که نشان می‌دهد در این زمان هم می‌شود عاشق شد و زندگی کرد. جمشید خانیان در این کتاب از دختر نوجوانی به نام سارا می‌گوید که در آبادان زندگی می‌کند. با شروع جنگ او به‌همراه خانواده‌اش به اهواز کوچ می‌کند. در میانه‌ی راه رسیدن به اهواز سارا با یونس و مادربزرگش بی‌بی آشنا می‌شود و داستانی دلنشین در میانه‌ی جنگ شکل می‌گیرد.