
سرقت ادبی چیست؟ وقتی شباهت آثار دیگر اتفاقی نیست!
احتمالاً هنگام خواندن کتابهای مختلف با داستانها، شخصیتها یا ایدههایی روبهرو شدهاید که شما را به یاد کتاب دیگری انداختهاند. شباهت میان آثار ادبی اتفاق عجیبی نیست و بسیاری از نویسندگان از آثار نویسندگان پیش از خود الهام میگیرند. اما این شباهتها همیشه حاصل الهامگرفتن نیستند و گاهی ممکن است پای سرقت ادبی در میان باشد. مرز میان الهامگرفتن، اقتباس و سرقت ادبی همیشه روشن نیست و تشخیص آن به بررسی دقیق آثار نیاز دارد.
سرقت ادبی یکی از موضوعات مهم در دنیای کتاب و نشر است که هم نویسندگان و ناشران و هم خوانندگان کتاب بهتر است با آن آشنا باشند. در این یادداشت از وبلاگ طاقچه توضیح میدهیم سرقت ادبی چیست، چه انواعی دارد و چگونه میتوان آن را تشخیص داد. همچنین تفاوت سرقت ادبی با الهامگرفتن و اقتباس را بررسی میکنیم و به چند نمونه از پروندههای مشهور سرقت ادبی در ایران و جهان میپردازیم.
سرقت ادبی چیست؟
سرقت ادبی یا Plagiarism عبارت است از استفاده از متن، ایده، ساختار، پژوهش یا محتوای خلاقانهی فرد دیگری بدون ذکر نام پدیدآور آن اثر. این کار ممکن است به شکل کپی مستقیم یک متن یا به شکلهایی پیچیدهتر مانند بازنویسی، ترجمه یا استفاده از ایدهی اصلی یک اثر اتفاق بیفتد. دانشگاه کمبریج سرقت ادبی را اینگونه تعریف کرده است: «استفاده از ایدهها، نوشتهها، دادهها یا سایر مطالب تولیدشده توسط فردی دیگر، بدون ذکر منبع.»
نکتهی مهم این است که تغییر کلمات یک متن و بازنویسی آن به معنی تولید محتوای جدید نیست. اگر ساختار، ایده یا محتوای اصلی از اثر دیگری گرفته شده باشد و منبع آن معرفی نشود، همچنان نوعی سرقت ادبی اتفاق افتاده است.
البته باید گفت که نقل قول با ذکر منبع، استفاده از ایده با ارجاع مناسب و اقتباس طبق قواعد مربوط، در صورت رعایت حقوق صاحب اثر در دستهی سرقتهای ادبی قرار نمیگیرد و هرکسی میتواند با رعایت اصول درست از ایدهها و نوشتههای دیگران بهره ببرد.
انواع سرقت ادبی
سرقت ادبی شکلهای مختلفی دارد و همیشه به معنای کپیکردن یک متن نیست. مهمترین انواع آن عبارتاند از:
- کپی مستقیم متن: در این نوع از سرقت ادبی فرد بخشی از متن دیگران را بدون ذکر نام نویسنده و بدون هیچ تغییری در کار خود استفاده میکند. این نوع سرقت ادبی شایعترین نوع سرقت است.
- بازنویسی بدون ذکر منبع: گاهی فرد به جای اینکه متن را از منبع اصلی کپی کند تغییراتی جزئی در آن پدید میآورد و بهعبارتی متن را بدون ذکر منبع بازنویسی میکند. این شیوه نیز نوعی سرقت ادبی است؛ چراکه ایدهی اصلی از متنی گرفته شده که پدیدآور آن فرد دیگری است.
- سرقت ایده: در این نوع از سرقت ادبی فرد ایدهی اصلی یک متن یا ساختار را بدون اجازهی پدیدآور استفاده میکند. برای نمونه فرد از روش پژوهش فردی دیگر برای پژوهشی جدید استفاده میکند و منبع ساختار پژوهش را ذکر نمیکند.
- سرقت ادبی موزاییکی: در این نوع از سرقت ادبی فرد مطالب و جملههای نویسندهای دیگر را با بازنویسی متن در کنار هم قرار میدهد و بهعنوان متنی جدید منتشر میکند. برای تشخیص این نوع سرقت ادبی باید کل متن به شکلی دقیق تحلیل شود و تشخیص آن کار سادهای نیست.
- سرقت ترجمهای: اگر فردی متنی را از زبان دیگری ترجمه کرده و بدون ذکر نام منبع متن ترجمهشده را به نام خود ثبت کند مرتکب سرقت ادبی میشود.
- سرقت ادبی از خود: طق قوانین، هیچ نویسندهای نمیتواند از آثار قبلی خود بدون ذکر منبع در آثار جدیدش استفاده کند. این موضوع نوعی سرقت ادبی به حساب میآید؛ چراکه به نویسنده کمک میکند بدون زحمت محتوایی تکراری را در قالب محتوایی جدید به مخاطب ارائه دهد.

تفاوت سرقت ادبی با الهام گرفتن چیست؟
بسیاری از نویسندگان و هنرمندان از آثار یکدیگر الهام میگیرند و آن الهام را با نگاه و بیان خودشان توسعه میدهند. به عبارتی الهامگرفتن موجب بروز خلاقیت و پدیدآمدن اثر و دیدگاهی نو میشود. به همین دلیل نمیتوان گفت چون دو اثر به هم شباهت دارند سرقت ادبی رخ داده است.
تفاوت میان الهامگرفتن و سرقت ادبی در میزان وابستگی اثر جدید به اثر قبلی است. برای نمونه اگر نویسندهای دربارهی عشق، مهاجرت یا وطن بنویسد بهخودیخود سرقتی رخ نمیدهد؛ زیرا موضوع اثر کلی و همگانی است. در مقابل، اگر نویسنده ایدهی منحصربهفرد، ساختار مشخص، متن یا بخشی از اثر دیگری را بدون اجازه و ذکر منبع استفاده کند سرقت ادبی به حساب میآید.
در یک کلام، الهامگرفتن یعنی استفاده از یک اثر بهعنوان نقطهی شروع برای خلق اثری مستقل؛ سرقت ادبی یعنی استفاده از عناصر متعلق به اثر دیگری بدون رعایت حقوق و نسبت دادن آن به صاحب اثر.
تفاوت اقتباس با سرقت ادبی چیست؟
اقتباس با سرقت ادبی تفاوت دارد. در اقتباس، خالق اثر جدید با استفاده از اثری دیگر، اثری تازه در قالبی تازه ارائه میدهد. برای مثال، تبدیل یک رمان به فیلم سینمایی یا نمایشنامه نوعی اقتباس به حساب میآید.
در اقتباس، باید اثر اصلی و صاحب آن بهدرستی معرفی شوند و بسته به نوع استفاده، ممکن است دریافت اجازه از صاحب اثر نیز ضروری باشد. بنابراین، تغییر داستان یا تبدیل آن به قالبی دیگر، بهخودیخود مجوز استفاده از آثار دیگران نیست.
این در حالی است که در سرقت ادبی فرد اثر یا محتوایی را به نام خود ارائه کرده یا بدون رعایت حقوق صاحب اثر از آن استفاده میکند.
آیا بازنویسی متن دیگران سرقت ادبی است؟
بهخودیخود، بازنویسی سرقت ادبی نیست؛ اما نحوهی انجام آن اهمیت زیادی دارد. اگر نویسنده متن دیگری را با تغییر چند کلمه و جابهجایی بعضی جملهها بازنویسی کند و سپس بدون ذکر منبع آن را منتشر کند، سرقت ادبی محسوب میشود.
بهطورکلی، بازنویسی یعنی بیان دوبارهی یک مطلب یا ایده با واژگان، ساختار و جملهبندی متفاوت به شکلی که معنا و مفهوم اصلی حفظ شود. حال اگر بعد از انجام این کار منبع اصلی بازنویسی ذکر نشود و اثر بهعنوان اثری مستقل ثبت شود نوعی سرقت ادبی رخ داده است. این نوع از سرقت ادبی اغلب در آثار پژوهشی و دانشگاهی دیده میشود و به همین دلیل است که ارجاعدهی در این دسته از آثار اهمیت زیادی دارد.
بهطور خلاصه، باید گفت که تغییر واژهها بهتنهایی برای تبدیل متن به اثری مستقل کافی نیست. اگر محتوای اصلی به نویسنده دیگری متعلق دارد، باید به منبع آن اشاره شود.
سرقت ادبی چگونه تشخیص داده میشود؟
برای تشخیص سرقت ادبی راههای گوناگونی وجود دارد. یکی از رایجترین روشهای تشخیص سرقت ادبی مقایسهی متن با منابع منتشرشده در کتابها، مقالهها، وبسایتها و پایگاههای اطلاعاتی است. در این روش، بخشهای مشابه شناسایی شده و میزان شباهت آنها بررسی میشود.
امروزه نرمافزارها و سامانههای بررسی شباهت متون نیز به تشخیص موارد مشکوک کمک میکنند. این ابزارها مشخص میکنند که کدام بخش از متن با سایر آثار منتشرشده و ثبتشده شباهت دارند. بااینحال، درصد شباهت همیشه به معنی سرقت ادبی نیست. برای مثال، اصطلاحات تخصصی، عبارات رایج، عنوانها یا نقلقولهایی که با ذکر منبع آمدهاند، گاهی باعث افزایش میزان شباهت میشوند.
به همین دلیل، نتیجهی ابزارهای تشخیص مشابهت باید توسط فرد متخصص بررسی شود. نوع شباهت، منبع آن، نحوهی ارجاع و میزان استفاده از متن دیگران همگی در تشخیص نهایی اهمیت دارند.
چگونه از سرقت ادبی جلوگیری کنیم؟
رعایت چند نکتهی ساده احتمال ایجاد سرقت ادبی را تا حد زیادی کاهش میدهد:
۱. چاپ کتاب: اگر اثری را نوشتهای و میخواهید از سرقت ایده و محتوای تولیدی خود جلوگیری کنید بهترین کار چاپ اثر در قالب کتاب یا مقاله است. با این کار اثر بهطور قانونی ثبت شده و تمام حقوق آن در اختیار نویسنده قرار میگیرد.
۲. ثبت تمام منابع: اگر قصد نگارش اثری پژوهشی را دارید، بهترین کار این است که از همان ابتدا تمام منابع استفادهشده را مطابق استانداردهای موجود ثبت کنید.
۳. استفادهی درست از علامتهای نقلقول: اگر بخشی از متن دیگران را در اثر خود ذکر میکنید باید مشخص کنید که متن به شخص دیگری تعلق دارد. برای این کار باید از علامت گیومه «» استفاده کنید.
۴. بازنویسی اصولی: پیشتر تفاوت بازنویسی و سرقت را توضیح دادهایم. اگر قصد بازنویسی دارید حواستان باشد که تغییر چند کلمه تولید محتوایی جدید به حساب نمیآید.
۵. معرفی منبع ایده: اگر اثر خود را با ایده از اثر دیگری خلق کردهاید بهتر است که منبع ایدهی خود را ذکر کنید.
۶. ترجمه با ذکر نام نویسنده: اگر اثری را از زبان دیگری ترجمه کردهاید باید نام پدیدآور اصلی اثر را ذکر کنید.
۷. استفاده از ابزارهای تشخیص مشابهت: درنهایت، برای اطمینان از اینکه هیچ بخشی از متن مشابهتی با آثار سایرین ندارد میتوانید از ابزارهای تشخیص مشابهت استفاده کنید.
پیامدهای سرقت ادبی
پیامدهای سرقت ادبی به نوع اثر، میزان استفاده از محتوای دیگران و شرایط انتشار آن بستگی دارد. در محیط دانشگاهی، سرقت ادبی گاهی باعث ردشدن یک مقاله، پایاننامه یا پروژه میشود. در فضای حرفهای نیز انتشار اثری که بخشهایی از آن بدون رعایت حقوق دیگران تهیه شده است به اعتبار نویسنده یا ناشر آسیب میزند.
از سوی دیگر، اگر استفاده از اثر دیگران، حقوق قانونی صاحب اثر را نقض کرده باشد، موضوع از مسئلهای اخلاقی فراتر رفته و پیامدهایی حقوقی در پی دارد. در چنین شرایطی نهتنها به نام و اعتبار نویسنده آسیب میرسد بلکه ناشر یا نویسنده ملزم به پرداخت جریمه هم میشوند. به همین دلیل، بهتر است نویسندگان پیش از انتشار کتاب یا هر اثر دیگری، منابع مورداستفاده را بهدقت بررسی کنند.
در کنار همهی اینها، سرقت ادبی اعتماد مخاطبان را نیز از بین میبرد. نویسندهای که اثر خود را بر پایهی محتوای دیگران و بدون ارجاع مناسب منتشر میکند، اغلب اعتبار حرفهای خود را از دست میدهد؛ حتی اگر موضوع به مراجع قضایی و حقوقی ارجاع نشود.
چند نمونه مشهور از اتهام سرقت ادبی
در طول سالهای گذشته، افراد شناختهشدهای در حوزههای ادبی، دانشگاهی، روزنامهنگاری و حتی سیاست با اتهام سرقت ادبی مواجه شدهاند. برخی از این موارد مربوط به استفادهی بدون ارجاع از بخشهایی از آثار دیگران بوده و برخی نیز به شباهت در ایده یا ساختار آثار مربوط بودهاند.
یکی از نمونههای شناختهشده در حوزهی دانشگاهی، پروندهی کارل-تئودور تسو گوتنبرگ، وزیر دفاع پیشین آلمان است. رسالهی دکتری او در ۲۰۱۱ به دلیل وجود بخشهایی بدون ارجاع مناسب بررسی شد و دانشگاه بایرویت مدرک دکتری او را پس گرفت.
نمونهی دیگر، جو بایدن است که در دههی ۱۹۸۰ به دلیل استفاده از بخشهایی از یک سخنرانی و همچنین مواردی در یک نوشتهی دانشگاهی با اتهام سرقت ادبی مواجه شد. این موضوع بعدها به یکی از حاشیههای مهم دوران فعالیت سیاسی او تبدیل شد.
یکی از پروندههای شناختهشده با اتهام سرقت ادبی و هنری در ایران، به مجموعهی تلویزیونی «یوسف پیامبر» مربوط میشود. شهابالدین طاهری، نویسندهی کتاب «یوسف صدیق» مدعی شد که بخشهایی از اثر او بدون اجازه در نگارش فیلمنامهی این مجموعه مورداستفاده قرار گرفته است. این موضوع در مراجع قضایی نیز بررسی شد و درنهایت، دادگاه استفادهی غیرمجاز از اثر را محرز دانست و برای فرجالله سلحشور، نویسنده و کارگردان این مجموعه حکم صادر شد.
سرقت ادبی تنها پدیدهای مربوط به دوران معاصر نیست و نمونههای آن را میتوان در تاریخ ادبیات فارسی نیز مشاهده کرد. در ادبیات کلاسیک، اصطلاح «سرقات ادبی» برای بررسی مواردی به کار میرفت که شاعری از شعر، مضمون، تعبیر یا ایدهی شاعر دیگری استفاده میکرد. برای نمونه، پژوهشگران در بررسی آثار برخی شاعران کلاسیک شباهتهایی میان اشعار آنها و آثار شاعران پیش از خود پیدا کردهاند. مشهورترین این پژوهشها به دیوان امیر معزی نیشابوری تعلق دارد. برخی پژوهشگران بر این باورند که معزی از برخی ابیات و مضامین شاعران دیگری مانند عنصری، فرخی و قطران بهره برده است. بااینحال، نباید هر شباهت میان دو شعر را سرقت ادبی دانست؛ زیرا استفاده از مضامین مشترک، استقبال از شعر شاعران پیشین و تأثیرپذیری ادبی در سنت شعر فارسی بسیار رایج بوده است.
جمعبندی
سرقت ادبی فقط کپیکردن یک متن از کتاب یا مقالهی دیگران نیست و شکلهای مختلفی دارد؛ از بازنویسی بدون منبع و سرقت ایده گرفته تا ترجمهی اثر دیگران و استفادهی مجدد از نوشتههای قبلی خود. در مقابل، الهامگرفتن و اقتباس، در صورت رعایت حقوق صاحب اثر و معرفی منبع، لزوماً سرقت ادبی محسوب نمیشوند.
طاقچه دریچهای است به دنیای کتابهای الکترونیکی و صوتی؛ جایی که با یک کلیک، به دنیایی از داستانها، دانش و تجربههای تازه قدم میگذارید. هر زمان و هرجا که بخواهید، میتوانید کتاب دلخواهتان را در فروشگاه کتاب طاقچه پیدا کنید و بیدرنگ مشغول خواندن شوید. لذت یک کتابخانهی همیشه در دسترس را با خرید کتاب در طاقچه تجربه کنید!







