نویسنده:
انتشارات: انتشارات نگاران قلم
مقایسه نسخهها و معرفی بهترین تصحیح دیوان حافظ
1 بازدید
در فرهنگ ایرانی دیوان حافظ از جمله کتابهایی است که همیشه در کنار کتاب قرآن بر سر سفرهی هفتسین قرار میگیرد و در شب یلدا هم بدان تفألی میزنند و غزلی از آن را در این جشن باستانی میخوانند. بنابراین طبیعی است که سالانه چندین هزار دیوان حافظ چاپ و منتشر گردد. اما در این میان شاید بعضی از خوانندگان غزلهای حافظ دوست داشته باشند وقتی این غزلهای ناب را میخوانند، از روی آن نسخه و تصحیحی بخوانند که اصیل و معتبر است و به قلم حافظ نزدیکتر است. در یادداشت پیشِ رو از بلاگ طاقچه تلاش خواهیم کرد تا دربارهی نسخههای خطی دیوان حافظ صحبت کنیم؛ تاریخچهای از تصحیحهای صورتگرفته از دیوان حافظ ارائه دهیم و با مقایسهای میان این تصحیحها بهترین تصحیح دیوان حافظ را معرفی کنیم. همچنین اشارهای به شروح غزلهای حافظ داشته باشیم.
بهترین تصحیح کتاب دیوان حافظ کدام است؟
همهی ما حتماً کلمات تصحیح و مصحح و نسخهی خطی را بر روی جلد کتابهای منظوم و منثور کهن ادبیات فارسی دیدهایم. منظور از امر تصحیح این است که پس از آنکه اصالت و صحت یک نسخهی خطی برای اهل علم نسخهشناسی محرز شد، مصحح که به علم نسخهشناسی و متن کتاب مورد نظر تسلط دارد، شروع به خواندن آن نسخهی خطی میکند. اما این خواندن کار سادهای نیست، چراکه آن نسخه بسته به اینکه در چه تاریخی نوشته شده، در گذر زمان آسیبهایی دیده و متن بهاصطلاح دچار افتادگیهایی شده است. در این میان، بعضی معتقدند که مصحح با توجه به تسلطی که بر زبان و سبک شاعر یا نویسندهی این نسخهی خطی دارد، میتواند در مواردی که نسخه خوانا نیست، سلیقهی شخصی خود را اعمال کند. اما بعضی دیگر مخالف این کارند و معتقدند باید این قسمتها براساس نسخه بدلها تکمیل شود، یا آنکه خالی بماند و دخالتی در نسخهای که از دل تاریخ به ما رسیده است نکنیم.
اما سرگذشت نسخ خطی هم وقتی مصحح در مقدمه و پیشگفتار تصحیح خود بیان میکند، جالب و خواندنی است. اینکه برای مثال نسخهی خطی دیوان حافظ در چه تاریخی کتابت شده، روی چه نوع کاغذی و با چه ویژگیهایی نوشته شده است، کاتب آن مشهور است یا گمنام، نسخه در کجا نگهداری میشود و اطلاعاتی از این دست. از سویی دیگر پژوهشگران حوزهی غزل حافظ باید نسخهی تصحیحشدهی معتبری را در اختیار داشته باشند تا بتوانند نکات تحقیق خود را بهدرستی طرح و تبیین نمایند. بنابراین وجود نسخهای اصیل و بهدستدادن تصحیحی معتبر برای متون کهن ادبی و تاریخی امری ضروری است.
اگر بخواهیم اشارهای گذرا به مشهورترین نسخ خطی دیوان غزلیات حافظ داشته باشیم، میتوان به نسخهی خطی عبدالرحیم خلخالی، نسخهی متعلق به اسماعیل مرآت (وزیر فرهنگ)، نسخهی متعلق به عباس اقبال آشتیانی و نسخهی کتابخانهی مجلس به خط سلطان محمد نور اشاره کرد که تاریخ کتابتشان به قرن نهم بازمیگردد. همچنین از جمله نسخههای مربوط به قرنهای ده و یازده هم میتوان از نسخهی هندی دکتر غنی، نسخهی متعلق به کتابخانهی ملی، نسخهی متعلق به رشیدیاسمی و نسخهی حاج حسین آقا نخجوانی نام برد.
بنا بر تحقیق رستگار فسایی (در کتاب حافظ و پیدا و پنهان زندگی) اولین بار دیوان حافظ در سال ۱۱۶۹ هجری قمری برابر با ۱۲۰۶ خورشیدی در کلکته به چاپ رسید و پس از آن ۴۸ چاپ مختلف تاریخدار از این دیوان کهن قرن هشتم چاپ شد. اما در سال ۱۲۷۶ خورشیدی در بمبئی دیوان حافظ چاپ شد. این چاپ که به چاپ قدسی معروف گشت، تا قبل از چاپ قزوینی و غنی یکی از متداولترین و مشهورترین چاپهای دیوان حافظ به شمار میآمد. (رستگارفسایی، ۱۳۸۵: ۲۴۳)
اکنون بهتر است دربارهی بهترین تصحیح دیوان حافظ سخن بگوییم. اغلب حافظپژوهان بر اینکه تصحیح قزوینی و غنی بهترین تصحیح این دیوان برجسته است، متفقالقولاند. علیرغم تصحیحهای خانلری و نیساری و سایه و خرمشاهی که در ادامه هر کدام را معرفی خواهیم کرد. قزوینی آنچنان که خود در مقدمهی تصحیح دیوان حافظ نوشته است، در مجموع توانسته هجده نسخهی خطی از دیوان حافظ را فراهم آورد؛ از بین این هجده نسخه، چهار نسخه را که قدیمی و نزدیک به عصر حافظ بوده اساس کار خود قرار داده است. نسخهی «خ» همان نسخهی متعلق به خلخالی، قدیمترین نسخهی موجود تاریخدار دیوان حافظ در دنیاست. این نسخه در ۸۲۷ هـ.ق. کتابت شده و طبق آن، دیوان حافظ شامل ۴۹۵ غزل است. نکتهی مهمی که بدان اشاره شده اشتباهات نسخهی خلخالی است که قزوینی و غنی در مقابله با نسخه بدلها متوجه اشتباه نسخه اساس شده و آن را اصلاح کردهاند و در پاورقی هر غزل توضیح دادهاند. (قزوینی و غنی، ۱۳۹۴: ۱۷-۲۰)
محبوبترین تصحیح در طاقچه
همانطور که در کتابفروشیها چاپهای گوناگونی از دیوان غزلیات حافظ را میتوان یافت، در طاقچه هم این تنوع را میتوان پیدا کرد، بهویژه که بعضی چاپها نسخهی صوتی هم دارند. امکان امتیازدهی (یک تا پنج) و ثبت نظر از سوی کاربران طاقچه، میتواند راهنمای خوبی برای علاقهمندانی باشد که نمیدانند در میان این همه چاپهای متنوع از دیوان حافظ کدام کتاب بهتر است. از بین فهرست بلند دیوانهای حافظ موجود در طاقچه، کتابهای زیر بیشترین امتیاز را آوردهاند:
کتاب دیوان حافظ شیرازی، ۴۰۰ غزل منتخب از دیوان حافظ فارسی و آلمانی که بهصورت دوزبانه چاپ شده است، بیشترین امتیاز (۵) را از سوی کاربران طاقچه دریافت کرده است. ترجمه غزلها به آلمانی از وینسنتس ریترفون روزنتسوایگ و بهکوشش علی عبداللهی است و انتشارات کتابسرای نیک آن را منتشر کرده است. شاید بد نباشد در اینجا به تأثیرپذیری گوته، شاعر و نویسندهی آلمانی، از حافظ در سرودن دیوان شرقی ـ غربی هم اشاره کنیم.
دیوان حافظ، تدوین و تنظیم طاقچه، امتیاز ۴/۵ را کسب کرده است. این کتاب شامل غزلیات، قطعه، قصیده و مثنوی است.
دیوان حافظ: همراه با تفأل (دوزبانه فارسی ـ عربی) قدری با دیگر چاپهای دیوان غزلیات حافظ متفاوت است، چراکه از روی تصحیح نسخهی خلخالی و مقابله با چند نسخهی دیگر و تفأل مهدی سجودی مقدم است، بخش عربی کتاب که براساس نسخهی عربی الشورابی است، محمدرضا میرزاجان و قبس زعفرانی بازنگری و ترجمه مجدد کرده است و در نهایت شرح و توضیحی از لغات و عبارات دشوار در پایان هر غزل آمده است. این کتاب امتیاز ۴/۳ را از کاربران طاقچه دریافت کرده است.
دیوان حافظ: براساس نسخههای خطی سدهی نهم، از سلیم نیساری است. این تصحیح یکی از بهترین تصحیح های دیوان حافظ است، زیرا نیساری در امر تصحیح علاوه بر صحت متن، اصالت متن و منقح و مضبوط بودن متن را نیز ملاک قرار داده است. این چاپ امتیاز ۴/۱ را به دست آورده است.
دیوان حافظ، انتشارات لیوسا، به مقدمه سید سعید فیروزآبادی و پروفسور یوهان کریستف بورگل، با نشانهگذاری و معنینویسی فرزانه اصفهانی که امتیاز ۴ را از آنِ خود کرده است.
دیوان حافظ تصحیح و پیشگفتار حسین محیالدین الهی قمشهای که انتشارات گویا آن را چاپ و منتشر کرده است. الهی قمشهای در پیشگفتار توضیح میدهد که در امر تصحیح، حدود نیم قرن برای دستیافتن به صحیحترین روایت از دیوان و نزدیکترین گزینهها به ذوق و هنر حافظ تلاش کرده است. این کتاب با امتیاز ۳/۴ یکی از بهترین نسخه های حافظ است.
بهترین ویرایشگر (مصحح) و ناشر دیوان حافظ
از آنجایی که طبق قانون حقوق مؤلف و ناشران هر اثری پس از سی سال آزاد می شود و ناشران مختلف میتوانند آن را چاپ و منتشر کنند. دیوان غزلیات حافظ به تصحیح قاسم غنی و محمد قزوینی همانطور که پیشتر هم توضیح دادیم، بهترین و منقحترین تصحیح دیوان غزلیات حافظ تا به امروز است. از این رو، میتوان گفت هر ناشری که دیوان غزلیات حافظ تصحیح غنی قزوینی را چاپ کند، طبعاً بهترین دیوان حافظ شیرازی را در اختیار علاقهمندان غزل حافظ قرار میدهد. از جملهی این ناشران که چاپ تمیز و خوبی را منتشر کردهاند، میتوان از انتشارات ققنوس، انتشارات ناهید و مؤسسه انتشارات نگاه نام برد.
مقایسه بهترین تصحیحهای دیوان حافظ
در ادامه به مقایسه نسخههای مختلف دیوان حافظ شیرازی پرداختهایم:
تصحیح غنی ـ قزوینی
دکتر قاسم غنی و علامه قزوینی در سال ۱۳۲۰ دست به تصحیح دیوان حافظ شیرازی زدند. قزوینی در مقدمهی مفصلی که بر دیوان نوشته است، توضیح میدهد که در این تصحیح هجده نسخه در اختیار داشتهاند. از بین این هجده نسخه، چهار نسخه را که نزدیک به عصر حافظ بوده است، اساس کار خود قرار دادهاند. این چهار نسخه اینهاست: ۱- نسخهی خلخالی به تاریخ کتابت ۸۲۷؛ ۲- نسخهی متعلق به نخجوانی به تاریخ حدود ۸۵۰؛ ۳- نسخهی متعلق به اسماعیل مرآت که تاریخ کتابت آن معلوم نیست؛ ۴- نسخهی متعلق به عباس اقبال آشتیانی که آن هم تاریخ ندارد، اما به نظر مربوط به اواخر قرن نهم یا اوایل قرن دهم باشد. این تصحیح ۴۹۵ غزل دارد.
تصحیح پرویز ناتلخانلری
پرویز ناتلخانلری در سال ۱۳۵۹ تصحیحی از دیوان حافظ را ارائه داد که انتشارات خوارزمی آن را در دو مجلد به چاپ رسانید. این تصحیح ۴۸۶ غزل دارد. تصحیح دیوان حافظ خانلری یک امتیاز برجسته دارد و آن اینکه اختلاف نسخ را در صفحهی روبهروی هر غزل آورده، ضمن آنکه ترتیبِ هر بیت از غزل مورد نظر را هم در نسخ متعدد نوشته است. این گونه اطلاعات نسخهی اصلی و نسخه بدلها میتواند برای حافظپژوهان بسیار راهگشا باشد
تصحیح حافظ شیراز احمد شاملو
احمد شاملو در سال ۱۳۷۲ تصحیحی از دیوان حافظ به دست داده و انتشارات مروارید آن را در دو قطع بزرگ و جیبی چاپ کرده است.
بخشی از کتاب صوتی غزلیات حافظ را بشنوید.
غزلیات حافظ
نویسنده: خواجه حافظ شیرازی
گوینده: احمد شاملو
انتشارات: انتشارات موسسه فرهنگی و هنری ماهور
تصحیح حافظ به سعی سایه
دیوان حافظ به سعی سایه تصحیحی است که هوشنگ ابتهاج، شاعر معاصر، آن را ارائه کرده است. این تصحیح که ۴۸۴ غزل دارد، با آنکه پس از تصحیحهای قزوینی و غنی و جلالی نائینی و خانلری این تصحیح انجام شده، اما گاهی توانسته گرههایی از اشعار حافظ را که مبهم باقی مانده بوده، باز کند و راهگشا باشد.
تصحیح بهاءالدین خرمشاهی
بهاءالدین خرمشاهی علاوه بر کتب متعددی همچون حافظ حافظهی ماست، حافظ نامه، ذهن و زبان حافظ و چارده روایت، دیوان حافظ را هم تصحیح کرده است. او در تصحیح دیوان، نسخهی خلخالی را اساس کار قرار داده، سپس با نُه نسخهی چاپی (نه خطی) مثل چاپ غنیـقزوینی، سایه، خانلری و دیگران مقابله و سنجیده است. انتشارات دوستان این کتاب را به دو صورت بزرگ و جیبی چاپ کرده است.
تصحیح سلیم نیساری
سلیم نیساری آنچنان که خود در کتاب مقدمهای بر تدوین غزلهای حافظ توضیح میدهد، در تصحیحی که از دیوان حافظ به دست داده است، با چاپ علامه قزوینی، چاپ مسعود فرزاد و چاپ خانلری که خود بر پایهی چهارده نسخهی خطی کهن تدوین شده بوده، مقابله کرده است. این تصحیح ۴۷۶ غزل دارد. انتشارات سخن آن را منتشر کرده است. به عقیدهی بعضی منتقدان، این چاپ از بهترین تصحیحهای دیوان حافظ است.
بهترین کتابهای شرح حافظ
اکنون که از بهترین نسخ و تصحیحهای گوناگون دیوان حافظ سخن گفتیم، خوب است اشارهای هم به چند شرح مشهور از غزلیات حافظ بکنیم.
- حافظنامه: شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار حافظ، دو جلدی، نوشته بهاءالدین خرمشاهی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی. خرمشاهی در این شرح ۲۵۰ غزل را برگزیده و تلاش کرده تا شرحی بر کلیدواژههای شعر حافظ بنویسد و بیتهای دشوار را هم معنی کند.
- شاخ نبات حافظ: همراه با مقدمه، تلفظ واژگان دشوار، درستخوانی ابیات و فرهنگ اصطلاحات عرفانی، نوشته محمدرضا برزگر خالقی است. وی تلاش کرده با اعرابگذاری واژههای سخت، مخاطبان عام هم بهراحتی غزلهای حافظ را بخوانند. این کتاب را انتشارات زوار چاپ و منتشر کرده است.
- شرح شوق (پنج مجلد): از سعید حمیدیان که نشر قطره آن را در سال ۱۳۸۹ چاپ و منتشر کرد. وی در جلد اول به مباحث مطرح در شعر حافظ پرداخته و بهنوعی مدخلی برای ورود به فضای شعر حافظ فراهم آورده است. در جلدهای دیگر هر غزل را براساس تصحیح خانلری شرح و توضیح داده است.
- درس حافظ: نقد و شرح غزلهای خواجه شمسالدین محمد حافظ، دو جلدی، نوشته محمد استعلامی که انتشارات سخن آن را منتشر کرده است. استعلامی چنانکه در ابتدای کتاب مینویسد، تلاش کرده تا خوانندگان با خواندن مقدمه به درکی از کلام حافظ دست یابند؛ توضیحات غزلها هم به درستخوانی و فهم درست از غزلها کمک کنند. وی تمام ۴۹۵ غزل حافظ را شرح کرده است.
جمعبندی
بنا به گفتهی پرویز ناتلخانلری در تصحیح خود از دیوان حافظ، شاید دیوان هیچ شاعر فارسیزبانی بهاندازهی دیوان حافظ تا این اندازه متعدد نباشد. اکنون پس از گذشت ششصد سال از آن روزگار شمار نسخههای خطی دیوان او در کتابخانههای عمومی و خصوصی بیش از هزار نسخه است، یا شاید بیش از دو سه برابر این رقم. (ناتلخانلری، ۱۳۷۵: ۱۱۱۶-۱۱۱۷) همین تعدد نسخ میتواند کار را برای دستیافتن به کلام حافظ یا نزدیک به آن دشوار کند. به همین دلیل تا به امروز مصححان برجستهای چون قزوینی و غنی، خانلری، نیساری و… هر کدام تصحیحی از دیوان حافظ به دست دادند، تا بلکه گرهی از ابهامات شعر حافظ گشوده شود. در این یادداشت تلاش کردیم تا اشارهای گذرا به تاریخچهای از نسخههای خطی و تصحیح دیوان حافظ شیرازی داشته باشیم و در این میان بهترین تصحیح دیوان حافظ را معرفی کنیم. همچنین اشارهای به چند کتاب شرح غزلیات حافظ کردیم.
کتابها دریچهای به جهانهای تازهاند و طاقچه این دریچه را همیشه برای شما باز نگه میدارد. با چند کلیک ساده در فروشگاه کتاب طاقچه میتوانید به دنیای قصهها، دانش و ماجراجویی قدم بگذارید. کتابخانهای همیشه در دسترس، برای لحظاتی که میخواهید غرق در کلمات شوید!
منابع
استعلامی، محمد (۱۳۸۲) درس حافظ: نقد و شرح غزلهای خواجه شمسالدین محمد حافظ، دو جلدی، تهران: انتشارات سخن.
حافظ، شمسالدین محمد (۱۳۷۵) دیوان حافظ: غزلیات، ملحقات غزلیات، قصاید، مثنویات و رباعیات، به تصحیح پرویز ناتلخانلری، دو جلد، تهران: انتشارات خوارزمی.
حافظ، شمسالدین محمد (۱۳۹۴) دیوان حافظ: براساس نسخهی تصحیحشدهی محمد قزوینی، قاسم غنی، بهکوشش رضا کاکایی دهکردی، تهران: انتشارات ققنوس.
خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۸۵) حافظنامه: شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار حافظ، دو جلدی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی
رستگار فسایی، منصور (۱۳۸۵) حافظ و پیدا و پنهان زندگی: مروری در شعر، زندگی و اندیشههای حافظ، تهران: انتشارات سخن.
1 بازدید
بستن تبلیغ
من آرزو شهبازی هستم و در سال ۱۳۶۶ در شهر اصفهان متولد شدم. علاقهی بسیار زیادم به ادبیات باعث شد رشتهی زبان و ادبیات فارسی را تا مقطع دکتری بخوانم و دنبال کنم. بهطور مشخص در حوزهی جامعهشناسی ادبیات پژوهش میکنم و همینْ حوزهی مطالعاتیِ من را به تاریخ و فلسفه هم مرتبط ساخته است. علاوه بر تدریس و پژوهش در زمینهی تخصصی دانشگاهیام، یادداشتهایی در معرفی و نقد کتابها نوشتهام، و با بعضی ناشران در زمینهی ویرایش و آمادهسازی کتاب همکاری میکنم. مدتی هم هست که در سایت طاقچه مشغول به تولید محتوا در بخشهای زندگینامه و مجلهی طاقچه هستم. در بخش وبلاگ طاقچه میتوانید یادداشتهای مرا که به معرفی نویسندگان و شاعران و کتابها در حوزهی ادبیات فارسی و جهان اختصاص دارد، بخوانید.
0 دیدگاه ها
جدیدترین
