نویسنده: شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی
انتشارات: انتشارات نیک فرجام
مقایسه نسخهها و معرفی بهترین تصحیح بوستان سعدی
55 بازدید
چند سالی است که کتابهای درسی مدارس و مکاتب قدیم، اینکه چه مطالبی را و به چه صورتی و تا چه اندازه میخواندهاند، جالبتوجه و دارای اهمیت شده است. حتماً شما هم میدانید که در قدیم ابتدا قرآن خواندن را یاد میدادهاند و در مراحل بعد اگر کسی میخواست متون ادبی فارسی را هم میآموخت. از جملهی این متون گلستان و بوستان سعدی بود. دو متن منثور و منظومی که تا به امروز در کتابهای درسی باقی مانده است و هر کتاب فارسی شامل یک یا چند حکایت از گلستان و بوستان سعدی است. علت اینکه این دو متن سعدی را از قدیمالایام درس میدادهاند، این است که هر حکایت آن سرشار از نکات آموزنده و بهاصطلاح حکمت است. حال که همگی ما با خواندن این متون انس و الفتی داریم، بهتر است نسخهی اصیل و نزدیک به نسخهی سعدی را بخوانیم. بنابراین در یادداشت پیشِ رو تلاش کردهایم دربارهی بهترین نسخهی بوستان سعدی سخن بگوییم. اینکه چه نسخههای دیگری و با چه ویژگیهایی وجود دارد و محبوبترین نسخه نزد کاربران طاقچه کدامهاست.
بهترین تصحیح کتاب بوستان کدام است؟
زبان و فرهنگ فارسی آنقدر خوشبخت بوده که بزرگانی در عرصههای ادبی و علمی در طول قرنهای بسیار به خود دیده است. از سوی دیگر، ما فارسیزبانان هم آنقدر بختمان بلند بوده که به لطف کاتبان توانستهایم به نسخههایی از نوشتههای این عالمان و ادیبان دست پیدا کنیم. همانطور که میدانیم در قرون گذشته به جای صنعت چاپ کتابت متون مرسوم بوده است؛ یعنی افرادی بودهاند که چون معمولاً خط خوبی داشتهاند، متون مختلف در دسترسشان را که تعدادشان زیاد هم نبوده است، رونویسی میکردهاند. در این میان، به نظر برخی برای سرعت و دقت در انجام کار، دو نفری آن را انجام میدادهاند، در واقع یک نفر میخوانده و دیگری مینوشته است. حال تصور کنید که یکی از آنها کلمهای را اشتباه میخوانده یا میشنیده، آنوقت نسخهای که جدید نوشته میشده با اصل خود متفاوت از آب درمیآمده است. همچنین گاهی کاتب در رونویسی از متون گرایشهای مذهبی و دینی خود را هم در کار کتابت دخالت میداده و نتیجهاش افزودن به یا کاستن از ابیات یا جملات متن اصلی میشده است. به این ترتیب نسخههای مختلفی از یک متن در طی قرون تا همین دورهی قاجار کتابت به دست آمده است.
اما ما امروزه این نسخههای کهن را چگونه استفاده میکنیم؟ آیا در دسترس عموم قرار دارد؟ آیا عموم خوانندگان میتوانند بهدرستی از این نُسَخ استفادهی کافی و وافی را ببرند؟ پاسخ این است که با علم و فن تصحیح متون که تاریخچهاش به قرون اول و دوم هجری قمری برمیگردد، میتوان از این متون بهره گرفت و آنها را مطالعه کرد. اما با توجه به آنکه پیش از این اشاره کردیم که نسخههای مختلف متون به چه صورتی تهیه شده و به دست ما رسیده، بهتر است ابتدا کسانی که با علم نسخهشناسی و تصحیح نسخه آشنایی دارند آنها را تصحیح کنند، سپس در اختیار خوانندگان قرار دهند.
همانطور که جویا جهانبخش در کتاب راهنمای تصحیح متون مینویسد، منظور از «دانش و فن تصحیح متون، به دست دادن متنی هرچه نزدیکتر به متن اصیلی است که از زیر قلم نویسندهای خارج شده یا از بیان شاعر یا گویندهای تراوش یافته، و امروز مورد پژوهش ماست. … در تعریف نقد و تصحیح متون گفتهاند: «بحاصل آوردن نسخهای از اثری که براساس عرضدادن [کنار هم قراردادن دو یا چند نسخه از یک متن جهت بررسی] و مقابلهکردن نسخههای خطی معتبر و موثق آن اثر فراهم آمده باشد، به طوری که نسخهی مذکور، چه از جهت مفهوم و معنی، و چه از بابت لفظ و صورت، عین نسخهای باشد که مؤلف عرضه داشته است، و یا لااقل هیئتی داشته باشد که مؤلف اثرش را به مانند آن و یا نزدیک به آن فراهم آورده است.» (۱۳۹۰: ۱۳ـ۱۴) بنابراین تصحیح متن به معنای صحیحکردن و آراستن متن و به شکل امروزی درآوردن آن نیست.
اما گاهی مصححان نسخ خطی با توجه به اینکه متن تصحیحشده متعلق به چه دورهای است و به لحاظ زبانی چه میزان دشواری دارد که برای مخاطب امروزه نامأنوس است، ذیل متن (در پاورقی یا پایان متن) شرحی از معنی کلمات و عبارات یا ابیات میآورند. بنابراین اینکه روی جلد کتابهای متون کهن مثل بوستان سعدی، نوشته شده به مقدمه و تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی، به این معنی است که یوسفی علاوه بر تصحیح متن بوستان سعدی، مقدمهای نوشته است و کلمات و ابیات دشوار متن را هم شرح و توضیحی داده است.
تا پیش از آنکه غلامحسین یوسفی به تصحیح آثار سعدی دست بزند، بهترین تصحیح از محمدعلی فروغی بود. نسخهای که اکنون پس از گذشت چندین دهه از چاپ تصحیح یوسفی، هنوز پژوهشگران به آن مراجعه میکنند. اما تصحیح یوسفی بهطور مشخص از متن بوستان سعدی که اول بار سال ۱۳۵۹ چاپ شد، ویژگیهای منحصربهفرد خود را دارد. بوستان سعدی چاپ یوسفی سه بخش دارد. بخش اول با عنوان جهان مطلوب سعدی در بوستان، یوسفی به نقد و تحلیلهایی دربارهی بوستان سعدی فارغ از تعریف و تمجید از سعدی پرداخته است. سپس متن بوستان براساس ده نسخه آمده است. بخش دوم توضیحات مربوط به متن بوستان است. یوسفی در این بخش لغات، ترکیبات، اصطلاحات و نکات قرآنی و تاریخی را بیان کرده و اگر کلمه یا مصرع یا بیتی نیاز به توضیح داشته آن را نوشته است. بخش سوم هم مربوط به نسخه بدلهاست که برای محققان ادبی بیشتر کاربرد دارد.
بوستان سعدی یا سعدینامه به تصحیح و مقدمه و توضیح یوسفی به دلیل اینکه سعی کرده بهترین تصحیح از این متن منظوم را به دست بدهد که به نظر نزدیک به اصل متن است و نیز با آوردن توضیحاتی پیرامون معنی و مفهوم ابیات، برای خواندن مخاطبان علاقهمند به بوستان بسیار مناسب است.
محبوبترین تصحیح در طاقچه
کتاب بوستان سعدی به شکلهای مختلفی در طاقچه موجود است که از نگاه کاربران امتیازهای یک تا پنج گرفتهاند و به شرح زیر است:
- بوستان سعدی (نظم ۵ بخش ۱) تنظیم و تدوین حسن انوری که برای دانشجویان دانشگاه پیام نور تهیه شده است، اما کسب امتیاز ۴/۳ و نظرات مثبت دربارهی آن، نشان از کیفیت توضیحات انوری بر بخشهای برگزیده از بوستان سعدی است.
- بوستان سعدی: باب چهارم (در تواضع) با حواشی و توضیحات محمد استعلامی، از مجموعهی شاهکارهای ادبیات فارسی انتشارات امیرکبیر است که امتیاز ۳/۵ را به خود اختصاص داده است.
- بوستان سعدی به تصحیح محمدعلی فروغی انتشارات نیک فرجام با امتیاز ۳ از نگاه کاربران.
- بوستان سعدی به تصحیح بهاءالدین خرمشاهی، انتشارات دوستان، امتیاز ۲ از ۵ را گرفته است.
از آنجایی که بعضی از مخاطبان به کتابهای صوتی علاقهمندند، نسخههای صوتی کتاب بوستان سعدی هم در طاقچه در دسترس است و علاقهمندان میتوانند این کتاب ارزشمند را بهصورت صوتی بشنوند. محبوبترین کتاب صوتی بوستان سعدی که بیشترین امتیاز را به خود اختصاص داده، با صدای احسان چریکی در ۹ ساعت و ۱۱ دقیقه است که امتیاز ۴/۶ گرفته است. این نسخهی صوتی را انتشارات احسان چریکی منتشر کرده است.
بهترین ویرایشگر (مصحح) و ناشر بوستان سعدی
پیشتر گفتیم که بوستان سعدی یا سعدینامه به تصحیح و مقدمه و توضیح غلامحسین یوسفی بهترین تصحیح از متن بوستان سعدی است. این کتاب اول بار در سال ۱۳۵۹ از سوی انجمن استادان زبان و ادبیات فارسی چاپ و منتشر شد، اما پس از آن تا کنون انتشارات خوارزمی این تصحیح را در یک مجلد چاپ و منتشر میکند.
مقایسه بهترین تصحیحهای بوستان
همانطور که تا به اینجا گفته شد، متون کهن ادبیات فارسی نیاز به بازخوانی از روی نسخههای کهن و اصیل موجود در کتابخانههای دنیا را دارد. در ادامه به اولین تصحیحها از کلیات سعدی و بهویژه بوستان میپردازیم و ویژگیهای هرکدام را هم بیان میکنیم.
تصحیح عباس اقبال آشتیانی
نخستین چاپ انتقادی کلیات سعدی در سال ۱۳۱۶ بهکوشش عباس اقبال آشتیانی، چاپ کتابفروشی ادب، انجام گرفت. چاپ اقبال آشتیانی شامل همهی آثار سعدی بدون حذفیات است.
تصحیح محمدعلی فروغی
دومین چاپ انتقادی کلیات سعدی را محمدعلی فروغی در سال ۱۳۲۰ به دست داد. نسخهای که تا امروز ناشران مختلفی آن را چاپ کردهاند؛ چرا که طبق قانون با گذشت سی سال پس از مرگ مؤلف یا مصحح هر ناشری اجازهی چاپ آن کتاب را دارد. در طاقچه انتشارات نیک فرجام و باران خرد بوستان سعدی را براساس تصحیح فروغی چاپ و منتشر کردهاند. تصحیح فروغی از بهترین و معتبرترین تصحیحهای کلیات سعدی است.
تصحیح بهاءالدین خرمشاهی
بوستان سعدی به تصحیح بهاءالدین خرمشاهی
نویسنده: شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی
انتشارات: انتشارات دوستان
بهاءالدین خرمشاهی در سال ۱۳۷۵ تصحیحی از بوستان سعدی به دست میدهد که در طاقچه نیز موجود است. انتشارات دوستان این تصحیح را چاپ و منتشر کرده است. وی در جلسهای مجازی از سلسله نشستهای سعدیشناسی در مرکز دائرهالمعارف بزرگ فارسی در سال ۱۴۰۰ میگوید «در سال ۱۳۵۲ انتشارات امیرکبیر از وی درخواست کرد که سعدی کهن مرحوم محمدعلی فروغی را تصحیح مجدد کند و بهصورت امروزین درآورد. … این کلیات سعدی با ۱۱ اصلاح به چاپ رسید … در این اصلاح، متن مبنا علاوه بر کلیات فروغی، متن مرحوم غلامحسین یوسفی نیز بود و برای غزلها نیز متنی دیگر را مد نظر قرار دادم».
تصحیح عبدالعظیم قریب
نام عبدالعظیم قریب را شاید در حوزهی دستور زبان فارسی شنیده باشید. اما این ادیب برجسته علاوه بر نگارش کتابهای دستور زبان فارسی، متون کهن فارسی از جمله کلیله و دمنه و گلستان سعدی را تصحیح کرده است. همچنین تصحیحی از کلیات سعدی در کتابخانهها وجود دارد که قریب و فروغی بهطور مشترک با هم تصحیح کردهاند. به علاوه عبدالعظیم قریب تصحیحی از بوستان سعدی هم در سال ۱۳۲۸ به دست میدهد که یحیی قریب در سال ۱۳۴۶ به دلیل نایابشدن این نسخه آن را مجدد چاپ میکند، با این تفاوت که فهرستها و توضیحات و یادداشتهایی نیز بدان میافزاید.
تصحیح غلامحسین یوسفی
غلامحسین یوسفی در تصحیح خود از بوستان سعدی از ده نسخه استفاده کرده است. وی نسخهی خطی کلیات سعدی را که پس از دستبهدستشدن در کتابخانهی بودمر ژنو نگهداری میشود، اساس کار خود قرار داده است، چون کامل و معتبر است. این نسخه به سال ۷۲۰ هـ.ق. کتابت شده، یعنی ۶۵ سال پس از سرایش بوستان (۶۵۵ هـ.ق.). از دیگر نسخهها بهعنوان نسخه بدل استفاده کرده است. همانطور که یوسفی در مقدمهاش بر بوستان نوشته، علاوه بر این ده نسخه، به کتب دیگر از جمله نسخهی عماد معروف، چاپ محمدعلی فروغی، چاپ عبدالعظیم قریب، شرح سودی (با ترجمهی اکبر بهروز)، شرح بوستان محمد خزائلی و بعضی ترجمههای بوستان به انگلیسی و فرانسوی نیز مراجعه و از آنها استفاده کرده است. از آنجایی که یوسفی از ده نسخه، بهعلاوهی تصحیح فروغی در چاپ خود بهره برده است، و از نظر اغلب پژوهشگران آثار سعدی تصحیح وی نزدیک به نسخهی اصلی سعدی است، میتوان این تصحیح را در کنار تصحیح فروغی از بهترین و معتبرترین تصحیحهای آثار سعدی (غزلیات، گلستان، بوستان) دانست.
تصحیح مظاهر مصفا
مظاهر مصفا در سال ۱۳۳۹ کلیات سعدی را به چاپ رسانده است. اما اکنون نشر روزنه با همکاری اکرم سلطانی این چاپ را همراه با شرح لغات مشکل و احادیث و ابیات چاپ و منتشر کرده است. همانطور که در شناسنامهی کتاب آمده، این کتاب از روی تصحیح انجمن ادب فارسی چاپ شده است. اما کتاب بوستان سعدی بهکوشش مظاهر مصفا هم جداگانه به شکل نفیس چاپ شده و روی جلد آن نوشته است از روی نسخهی تصحیحشدهی انجمن ادب فارسی و یک نسخهی خطی معتبر و قدیمی منحصر.
جمعبندی
خواندن آثار کهن ادبیات فارسی و درک مفاهیم و معنا و حکمت آنها بسیار ارزشمند است. بهویژه که امروزه برخی مصححان برای دشواریهای این متون شرح و توضیحاتی ارائه میدهند، که باعث میشود هر کس بتواند خودش این متون را بخواند، بدون هیچ کلاس درسی. کتاب منظوم بوستان سعدی که چهارهزار بیت دارد، از جملهی این متون است که پیشنهاد میشود حتماً آن را بخوانید. به نظر سعدیپژوهان کتاب بوستان بهنوعی مدینهی فاضلهی سعدی است؛ در واقع سعدی، آن جهان مطلوب خود را در بوستان به تصویر کشیده است. بنابراین میتوان با خواندن آن به جهانبینی سعدی نیز دست یافت. پس خوب است که برای مطالعهی آن بهترین تصحیح را خواند که به نسخهی سرودهی سعدی نزدیکتر است.
طاقچه پلی است به دنیای بیکران کتابهای الکترونیکی و صوتی؛ جایی که هر داستان، دری به جهانی تازه میگشاید. در فروشگاه کتاب طاقچه، با چند کلیک میتوانید کتاب دلخواهتان را بخرید و هر لحظه و هر کجا، از خواندن یا شنیدن آن لذت ببرید.
منابع
جهانبخش، جویا (۱۳۷۸) راهنمای تصحیح متون، تهران: دفتر نشر میراث مکتوب.
سعدی، مصلح بن عبدالله (۱۳۸۷) بوستان سعدی (سعدی نامه)، به تصحیح و مقدمه و توضیحات غلامحسین یوسفی، تهران: خوارزمی.
سعدی، مصلح بن عبدالله (۱۳۸۵) کلیات سعدی، به تصحیح محمدعلی فروغی، تهران: هرمس.
«خرمشاهی، حافظشناسی که عاشق سعدی است»، مرکز دائرهالمعارف بزرگ فارسی، ۱۴۰۰/۲/۴.
55 بازدید
بستن تبلیغ
من آرزو شهبازی هستم و در سال ۱۳۶۶ در شهر اصفهان متولد شدم. علاقهی بسیار زیادم به ادبیات باعث شد رشتهی زبان و ادبیات فارسی را تا مقطع دکتری بخوانم و دنبال کنم. بهطور مشخص در حوزهی جامعهشناسی ادبیات پژوهش میکنم و همینْ حوزهی مطالعاتیِ من را به تاریخ و فلسفه هم مرتبط ساخته است. علاوه بر تدریس و پژوهش در زمینهی تخصصی دانشگاهیام، یادداشتهایی در معرفی و نقد کتابها نوشتهام، و با بعضی ناشران در زمینهی ویرایش و آمادهسازی کتاب همکاری میکنم. مدتی هم هست که در سایت طاقچه مشغول به تولید محتوا در بخشهای زندگینامه و مجلهی طاقچه هستم. در بخش وبلاگ طاقچه میتوانید یادداشتهای مرا که به معرفی نویسندگان و شاعران و کتابها در حوزهی ادبیات فارسی و جهان اختصاص دارد، بخوانید.
0 دیدگاه ها
جدیدترین
