نویسنده: ابوالقاسم فردوسی
انتشارات: نشر قطره
مقایسه نسخهها و معرفی بهترین تصحیح شاهنامه
1 بازدید
مشهور است که در سال ۳۲۹ هجری قمری رودکی سمرقندی، پدر شعر فارسی، درگذشته است؛ همان سالی که فردوسی در طوس یکی از شهرهای خراسان بزرگ به دنیا میآید. دو سال پس از این تاریخ حکومت قدرتمند سامانی فرو پاشید و غزنویان بهجای آنها بر مسند قدرت نشستند؛ اگرچه از بازماندگان سامانی تا سالها در منطقهی خراسان حکمرانی میکردند. فردوسی پس از مطالعهی منابع تاریخ ایران، دست به سرودن شاهنامه زد. گفته میشود اولین داستانی که سرود داستان بیژن و منیژه بود؛ و این یعنی فردوسی شاهنامه را به این ترتیبی که اکنون در دسترس ماست، نسروده، اما خودِ او در پایان کارشْ داستانها و بخشهای اساطیری، حماسی و تاریخی را بهترتیب مرتب و تدوین کرده است. حاصل کار که بخش اعظم عمر و زندگیاش را برای آن گذاشت منظومهای حماسی شد که بین پنجاه تا شصتهزار بیت دارد. همین تفاوت ابیات مشخص میکند که در طول تاریخ کاتبان نسخههای مختلفی از این متن به دست دادهاند. بدین معنی که در هر دورهای، با توجه به مذهب و اعتقاد کاتب و حتی گرایشهای سیاسی و فکری وی در نسخهبرداری از متن شاهنامه دخیل بوده است. مثلاً وقتی به کتابت بخشی از شاهنامه میرسیده که با آیین و آداب مذهبیاش همخوانی نداشته، دست در نسخهی اصلی میبرده و تغییراتی در آن وارد میکرده است. همان تغییراتی که نسخهشناسان امروزه از آن به ابیات الحاقی نام میبرند و معتقدند که فردوسی در اصل چنین نگفته است.
در یادداشت پیشِ رو از وبلاگ طاقچه، تلاش کردهایم تاریخچهای از نسخهها و تصحیحهای مختلف شاهنامه، ویژگیهای آنها و بهترین تصحیح این منظومهی کهن حماسی فارسی ارائه دهیم.
بهترین تصحیح کتاب شاهنامه کدام است؟
کتاب شاهنامه فردوسی بزرگترین و اصیلترین حماسهی منظوم فارسی است و یکی از بهترین حماسههای منظوم ادبیات جهان به شمار میآید. طبق تحقیق و گزارش سجاد آیدنلو، شاهنامهپژوه برجسته، کار تصحیح شاهنامه به قرن نوزدهم میلادی برمیگردد که اول بار شرقشناسان نسخههایی از شاهنامه را در کتابخانههای ملی و موزههای سراسر دنیا یافتند و دست به تصحیح آن زدند. بعدتر در خود ایران هم مصححان بزرگی شروع به تصحیح شاهنامه فردوسی کردند، البته با این تفاوت که به دلیل اینکه چندین نسخه در اختیار داشتند، یک نسخه را اساس قرار میدادند و با نسخ دیگر مقابله میکردند.
در این میان، علمیترین و بهترین تصحیح شاهنامه فردوسی را جلال خالقی مطلق به دست داد. وی متن کامل شاهنامه فردوسی را در هشت جلد طی سالهای ۱۳۶۶ تا ۱۳۸۶ در آمریکا (نیویورک) منتشر کرد. پس از آن دائرهالمعارف بزرگ اسلامی به چاپ آن در ایران اقدام کرد. این تصحیح از شاهنامه که به شاهنامه جلال خالقی مطلق معروف گشت، شامل متن کامل شاهنامه است که مصحح ابتدا حدود پنجاه دستنویس از شاهنامه را بررسی و ارزیابی کرده، سپس پانزده نسخهی معتبر را برگزیده است. شیوهی خالقی مطلق در امر تصحیح به این صورت بوده که با اینکه نسخهی فلورانس را اساس کار قرار داده، قاعدهی برتری ضبط دشوارتر را به کار بسته و تصحیحهای قیاسی را اعمال کرده است.
منظور از قاعدهی برتری ضبط دشوارتر این است که «کاتبان و خوانندگان شاهنامه در طول زمان ضبطهای کهنه و دشوار آن را به صورتهای آشنا و ساده تبدیل کردهاند از این روی، اگر واژه یا تعبیر قدیمی و غریبی از پشتوانهی نسخهها برخوردار و دارای معنا باشد، معمولاً در متن تصحیح انتقادی آورده میشود (مثلاً مانند «شیده» به معنای اسب سرخ مایل به سیاه که در برخی دستنویسهای شاهنامه به «دیزه» و «باره» تبدیل و درواقع ساده شده است). این ضابطهی مهم در بسیاری از تصحیحات و ویرایشهای شاهنامه مورد توجه دقیق نبوده است.» (آیدنلو، ۱۳۹۰: ۲۹۵)
«منظور از تصحیح قیاسی در روش علمی، حدسهای برساختهی ذوق و خیال مصحح (خود را بهجای شاعر نهادن) نیست، بلکه تصحیحی است که با دقت در ضبطهای محرف و مصحف دستنویسها، توجه به قراین منابع جنبی و مرتبط به قیاس ویژگیهای سبکی متن انجام میگیرد.» (آیدنلو، ۱۳۹۰: ۲۹۵)
محبوبترین تصحیح در طاقچه
در میان کتابهای شاهنامه فردوسی موجود در طاقچه برخی حاوی متن کامل شاهنامه هستند، برخی گزیده یا به نثر. در ادامه بهترتیب امتیاز کاربران طاقچه تصحیحهای مختلف شاهنامه را آوردهایم؛
شاهنامه از دستنویس موزه فلورانس (چند جلدی) به تصحیح و گزارش عزیزالله جوینی است که انتشارات دانشگاه تهران آن را منتشر کرده است. تاریخ نسخهی شاهنامه موزهی فلورانس که به نسخهی فلورانس مشهور است به محرم ۶۱۴ هجری قمری برمیگردد. جوینی در تصحیح خود نسخهی فلورانس را اساس قرار داده و با نسخههای معتبر مسکو، لنینگراد و قاهره مقابله کرده است. کاربران طاقچه امتیاز ۵ را به این کتاب دادهاند.
کتاب شاهنامه فردوسی انتشارات طاقچه با امتیاز ۴/۵ از سوی کاربران از جمله محبوبترین نسخههای شاهنامه است.
کتاب گزارش شاهنامه (چهار جلدی)، نوشته جلال خالقی مطلق، همانطور که از عنوان آن پیداست خالقی مطلق تلاش کرده است تا بیت به بیت شرح و تفسیری ارائه دهد و به نکات واژگانی، دستوری و معنایی و تحلیل اسطورهها و روایتهای شاهنامه بپردازد. خالقی مطلق این گزارش را براساس متن شاهنامه به تصحیح خودش درآورده که اول بار در نیویورک زیر نظر احسان یارشاطر منتشر شد و اکنون انتشارات سخن آن را چاپ میکند. این کتاب امتیاز ۴/۵ را کسب کرده است.
شاهنامه فردوسی براساس نسخهی چاپ مسکو، به کوشش سعید حمیدیان، انتشارات قطره امتیاز ۳/۹ کاربران را از آنِ خود کرده است.
کتاب شاهنامه با مقدمهی برتلس و براساس نسخهی چاپ مسکو است که انتشارات مرکب سپید آن را چاپ کرده است و توانسته امتیاز ۳/۷ را از آنِ خود کند.
کتاب شاهنامه فردوسی (جلد اول) به تصحیح و کوشش مهدی قریب براساس ده نسخه از قدیمیترین دستنوشتههای شناختهشدهی شاهنامه و نیز مقابله با ویراستهای اول و دوم چاپ مسکو و نسخهی تصحیح جلال خالقی مطلق است. این کتاب را انتشارات دوستان در ۱۷۳۱ صفحه منتشر کرده است. این کتاب در طاقچه امتیاز ۳/۶ را از آن خود کرده است.
اما باید این موضوع را خاطر نشان کرد که اغلب کاربران در طاقچه دربارهی کتاب شاهنامه و متن و محتوای آن نظر دادهاند، نه دربارهی ویژگیهای نسخهای خاص از این کتاب.
بهترین ویرایشگر و ناشر شاهنامه فردوسی
از آنجایی که بهترین متن و جامعترین تصحیح شاهنامه را جلال خالقی مطلق تهیه و تدوین و تصحیح کرده است، بایستی ناشر این تصحیح از شاهنامه را هم برگزید. چند سال اخیر که انتشارات سخن دست به چاپ تصحیح خالقی مطلق زده است، توانسته کل متن شاهنامه را ـالبته بدون نسخه بدلهاـ بهصورتی شکیل و خوب، ابتدا به شکل دوجلدی، سپس بهصورت چهارجلدی، منتشر کند. بهجز آن بیتیاب شاهنامه، واژهنامه و گزارش ابیات شاهنامه را در مجلدهایی جداگانه چاپ و منتشر کرده است.
نشر قطره نیز با چاپ شاهنامه به کوشش سعید حمیدیان و براساس چاپ مسکو در رتبهی بعدی است.
مقایسه بهترین تصحیح های شاهنامه
تاریخچهی نسخههای شاهنامه به قرنها قبل برمیگردد. طبق پژوهش سجاد آیدنلو در کتاب دفتر خسروان (برگزیدهی شاهنامه فردوسی) «فردوسی پس از پایان تدوین دوم کار، دستنویسی از آن برای خود نگه داشته و نسخهی آراسته دیگری را به دربار محمود فرستاده بوده است.» (آیدنلو، ۱۳۹۰: ۲۸۵) گفته میشود بیش از هزار نسخهی خطی در کتابخانههای سراسر جهان وجود دارد. در این میان، نسخهی موزهی فلورانس ایتالیا قدیمیترین نسخه از شاهنامه است که تاریخ کتابت آن ۶۱۴ هـ.ق. است. البته این نسخه ناقص است. اما کاملترین نسخهی کهن شاهنامه فردوسی دستنوشتهی کتابخانهی بریتانیا به تاریخ ۶۷۵ هـ.ق. در لندن است.
تصحیح ژول مول
از مشهورترین نسخههای شاهنامه که تصحیح آن هم در ایران شناختهشده است، تصحیح ژول مول، شرقشناس آلمانیـفرانسوی، است که در سالهای ۱۸۳۷-۱۸۷۸ میلادی اول بار تصحیح خود را به همراه ترجمه به فرانسه عرضه کرد. این تصحیح هنوز پس از حدود صدوسی سال معتبر است.
تصحیح سعید حمیدیان
در سالهای ۱۹۶۰-۱۹۷۱ میلادی، مؤسسهی خاورشناسی فرهنگستان علوم شوروی گروهی از محققان از جمله عبدالحسین نوشین، نویسنده و نمایشنامهنویس مشهور ایرانی، را به سرپرستی ی. ا. برتلس به تصحیح شاهنامه گماشت. نتیجهی این کار عظیم نُه جلد متن کامل شاهنامه موسوم به شاهنامه چاپ مسکوست که در خانهی بسیاری از ما ممکن است این شاهنامه وجود داشته باشد. این چاپ را به این دلیل که عیب و اشکالاتی داشت، بعدها سعید حمیدیان با افزودن جزئیات و پیوستهایی و اصلاح غلطهای چاپی پیشین، به شکل بهتری در نشر قطره (۱۳۷۳) منتشر کرد.
تصحیح جلال خالقی مطلق
علمیترین و تاکنون بهترین و جامعترین تصحیح شاهنامه را جلال خالقی مطلق در طی حدود پنجاه سال به دست داده است. حاصل کار در هشت جلد ابتدا در نیویورک چاپ شد. سپس دائرهالمعارف بزرگ اسلامی در ایران آن را تجدید چاپ میکند. در سالهای اخیر انتشارات سخن بدون نسخهبدلها بهصورت دوجلدی و چهارجلدی چاپ و منتشر کرده است. نشر سخن همچنین کتابهای بیتیاب، واژهنامه و گزارش ابیات این مجموعه را هم علاوه بر متن اصلی چاپ کرده است. محمود امیدسالار در دفتر ششم و ابوالفضل خطیبی در دفتر هفتم با خالقی مطلق همکاری کردهاند. خالقی مطلق حدود پنجاه دستنویس شاهنامه را بررسی و ارزیابی کرده، سپس پانزده نسخه را برای مقابله برگزیده است. خالقی مطلق نسخهی فلورانس را اساس کار خود قرار داده است.
تصحیح محمد دبیر سیاقی
مقدمه شاهنامه پادشاهی کیومرث، هوشنگ تهمورث، جمشید، ضحاک
نویسنده: ابوالقاسم فردوسی
انتشارات: نشر قطره
در سال ۱۳۳۵ هجری شمسی، محمد دبیر سیاقی دست به چاپ تازهای از شاهنامه زد. وی شاهنامهی تصحیح ترنر ماکان را با چاپ مسکو و کلالهی خاور (چاپ محمد رمضانی) و نیز نسخهی فلورانس را که پیشتر از آن نام بردیم، مقابله کرده و تغییراتی در آن داده است. چاپ جدیدی از این کار دبیر سیاقی را نشر قطره در دههی هشتاد چاپ و منتشر کرد.
بخشی از کتاب صوتی شاهنامه فردوسی به نثر را بشنوید.
شاهنامه فردوسی به نثر
نویسنده: سید محمد دبیر سیاقی
گوینده: احمد گنجی
انتشارات: آوانامه
تصحیح مجتبی مینوی
اما از آنجایی که تمامی این تصحیحها در خارج از ایران و همه از سوی شرقشناسان صورت گرفته بود، در سال ۱۳۵۱ در ایران، عدهای از محققان به سرپرستی استاد مجتبی مینوی بنیاد شاهنامه را تأسیس کردند و شروع به تصحیح داستانها و بخشهای مختلف شاهنامه فردوسی کردند. داستان رستم و سهراب (۱۳۵۲)، داستان فرود (۱۳۵۴)، داستان سیاوش (۱۳۶۳) و داستان بیژن و منیژه (۱۳۷۶). در تصحیح این داستانها پایبندی به نسخهی اساس یعنی نسخهی بریتانیا بسیار مشهود است.
تصحیح عزیزالله جوینی
عزیزالله جوینی در سال ۱۳۷۵ متن شاهنامه را از روی نسخهی فلورانس توسط انتشارات دانشگاه تهران چاپ کرد. جوینی علاوه بر حواشی در بعضی صفحات، گاهی در پانویس به اختلاف نسخ چاپهای مسکو و خالقی مطلق نیز اشاره کرده است.تصحیح ج: در سالهای ۱۳۶۷-۱۳۷۹ مصطفی جیحونی توانست اولین تصحیح کامل شاهنامه را در ایران در پنج جلد از سوی انتشارات شاهنامهپژوهی اصفهان منتشر کند. اساس کار جیحونی تطبیق متن شاهنامه با نسخهی دستنویس بریتانیا، بیش از نسخ دیگر، است. به این معنی که ابیاتی را که ضبط آنها در همهی نسخ کهن شاهنامه یکسان است، استخراج کرده است. حاصل این کار نُههزار بیت است که بهعنوان سرودههای اصلی فردوسی تلقی میشود. اگرچه حاصل کار بسیار دقیق و باکیفیت از آب درآمد، اغلب محققان با بیتوجهی از کنار آن میگذرند.
تصحیح میرجلالالدین کزازی
مجموعهی نُه جلدی نامهی باستان گزارش و شرح لغات و ابیات شاهنامه از میرجلالالدین کزازی که انتشارات سمت آن را منتشر کرده است. کزازی که بهنوعی ویرایشی از متن شاهنامه هم به دست داده است، از نسخ فلورانس، حاشیهی ظفرنامه، متن چاپهای کلالهی خاور، دبیرسیاقی، ژول مول، مسکو و جیحونی بهره برده است. کزازی در بعضی موارد توانسته نظر انتقادی درستی در باب درستیِ ابیات بدهد.
جمعبندی
در یادداشتی که خواندید تلاش کردیم تا با مقدمهای در باب شاهنامه فردوسی به معرفی نسخهها و تصحیحهای مختلفی که از این منظومهی بلند حماسی فارسی در دسترس است، بپردازیم و به این پرسش که بهترین تصحیح شاهنامه از کیست؟ پاسخ بدهیم. طبق نظر اغلب شاهنامهپژوهان، شاهنامه فردوسی به تصحیح جلال خالقی مطلق در حال حاضر بهترین تصحیح از این متن حماسی است؛ اگرچه به نظر برخی، ضعفها و ایرادهایی هم بر این تصحیح وارد است. همچنین در ادامهی مطلب، در صحبت از بهترین تصحیحهای شاهنامه به تعدادی از تصحیحهای صورتگرفته و ویژگیهای شاخص آنها نیز اشاره کردیم.
طاقچه پلی است به دنیای بیکران کتابهای الکترونیکی و صوتی؛ جایی که هر داستان، دری به جهانی تازه میگشاید. در فروشگاه کتاب طاقچه، با چند کلیک میتوانید کتاب دلخواهتان را بخرید و هر لحظه و هر کجا، از خواندن یا شنیدن آن لذت ببرید.
منابع
آیدنلو، سجاد (۱۳۹۰) دفتر خسروان (برگزیده شاهنامه فردوسی)، تهران: انتشارات سخن.
دهقانی، محمد (۱۴۰۰) شاهنامه فردوسی (مجموعه تاریخ و ادبیات ایران ـ ۸)، چاپ سوم، تهران: نشر نی.
فردوسی، ابوالقاسم (۱۳۹۳) شاهنامه فردوسی، تصحیح و مقدمه جلال خالقی مطلق، دورهی دوجلدی، تهران: انتشارات سخن.
نصیری، ژیلا (۱۳۶۹) معرفی نسخههای شاهنامه فردوسی مورد استناد مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
1 بازدید
بستن تبلیغ
من آرزو شهبازی هستم و در سال ۱۳۶۶ در شهر اصفهان متولد شدم. علاقهی بسیار زیادم به ادبیات باعث شد رشتهی زبان و ادبیات فارسی را تا مقطع دکتری بخوانم و دنبال کنم. بهطور مشخص در حوزهی جامعهشناسی ادبیات پژوهش میکنم و همینْ حوزهی مطالعاتیِ من را به تاریخ و فلسفه هم مرتبط ساخته است. علاوه بر تدریس و پژوهش در زمینهی تخصصی دانشگاهیام، یادداشتهایی در معرفی و نقد کتابها نوشتهام، و با بعضی ناشران در زمینهی ویرایش و آمادهسازی کتاب همکاری میکنم. مدتی هم هست که در سایت طاقچه مشغول به تولید محتوا در بخشهای زندگینامه و مجلهی طاقچه هستم. در بخش وبلاگ طاقچه میتوانید یادداشتهای مرا که به معرفی نویسندگان و شاعران و کتابها در حوزهی ادبیات فارسی و جهان اختصاص دارد، بخوانید.
0 دیدگاه ها
جدیدترین
