روایت‌های قلعه الموت را در چه کتاب‌هایی بخوانیم؟

11 بازدید

ناممکن است تاکنون نام حسن صباح را نشنیده باشیم. این شخصیت تاریخی به دلیل اثرگذاری گسترده‌ی خود که دهه‌ها پس از مرگش نیز ادامه یافت، از جنجالی‌ترین رهبران تاریخی است که نه فقط تاریخ‌نگاران که نویسندگان داستانی نیز با اقتباس از او و زندگی‌اش کتاب‌های بسیاری نوشته‌اند. اهمیت تاریخی این شخصیت در بستر فرهنگی – اجتماعی‌ است که در دوره‌ی حکومت خود، یعنی اسماعیلیان نزاری ایجاد کرد و حالا این تاریخ فقط به ملت ایران متعلق نیست. ثبت جهانی قلعه الموت و شش دژ دیگر اسماعیلیان در یک پرونده‌ی زنجیره‌ای توسط یونسکو، یعنی از این پس این مجموعه‌ی تاریخی بخشی از میراث مشترک بشریت است. به همین بهانه در این یادداشت طاقچه به معرفی کتاب‌هایی می‌پردازیم که هم دانش خودمان را درباره‌ی اسماعیلیان و حسن صباح بالا می‌برند، هم در ثبت جهانی این محوطه‌ی تاریخی موثر بوده‌اند. با ما همراه باشید.

الموت چگونه ثبت جهانی شد؟

قلعه الموت از مشهورترین دژهای تاریخی ایران است که در منطقه‌ی الموت استان قزوین ساخته شده. این بنای تاریخی بر روی صخره‌ای باریک و کشیده، در ارتفاع حدود ۲۱۰۰ متر از سطح دریا قرار دارد که از سه طرف با پرتگاه‌های بسیار عمیق احاطه شده. بر اساس شواهد تاریخی بنای اولیه‌ی قلعه در قرن نهم میلادی و در دوره‌ی حکومت جستانیان دیلم ساخته شد. اما شهرت واقعی آن از سال ۱۰۹۰ میلادی شکل گرفت، یعنی زمانی که حسن صباح بدون نبردی گسترده، کنترل قلعه را به دست گرفت و از آن پس الموت مرکز حکومت اسماعیلیان نزاری شد. حدود ۱۶۶ سال این قلعه پایتخت سیاسی، نظامی و فکری حکومت اسماعیلیان بود و در این مدت شبکه‌ای از قلعه‌های کوهستانی از طریق الموت اداره می‌شد.

در دو دهه‌ی گذشته بسیاری از باستان‌شناسان و تاریخ‌نگاران و در صدر آن‌ها دکتر حمیده چوبک، در تلاش بودند دژهای اسماعیلیه از جمله الموت را ثبت جهانی کنند. یونسکو برای ثبت جهانی آثار تاریخی ۱۰ معیار ارائه کرده و اگر بنا یا محوطه‌ی تاریخی با هر یک از این معیارها منطبق باشد، می‌تواند به فهرست آثار جهانی راه یابد. برای ثبت جهانی این هفت قلعه، کشور ایران مطابق با چهار معیار مستندات تاریخی، معماری و فرهنگی ارائه کرد:

معیار ۲ : تبادل ارزش‌های مهم انسانی در معماری، فناوری یا شهرسازی.

مطابق این معیار شواهد کافی برای اثبات تأثیر گسترده‌ی این قلعه‌ها بر دیگر تمدن‌ها وجود نداشت.

معیار ۵: نمونه‌ای برجسته از تعامل انسان با محیط یا الگوی سکونت.

مستندات تاریخی نتوانست نشان دهد این مجموعه الگویی استثنائی از سکونت یا بهره‌برداری از سرزمین بوده است.

معیار ۶: ارتباط مستقیم با رویدادها، باورها یا شخصیت‌های دارای اهمیت جهانی.

اگرچه الموت با حسن صباح و اسماعیلیان پیوند دارد اما یونسکو تشخیص داد این ارتباط به تنهایی برای احراز این معیار کافی نیست.

معیار ۳: اثر باید گواهی منحصر به فردی بر یک سنت فرهنگی یا تمدنی باشد که هنوز زنده است یا از میان رفته.

در بیانیه‌ی رسمی ارزش‌های برجسته‌ی جهانی، یونسکو توضیح می‌دهد که «مجموعه قلعه‌های الموت و استحکامات وابسته، گواهی نادری از سنت فرهنگی اسماعیلیان نزاری است که بین قرن‌های یازدهم تا سیزدهم میلادی در کوه‌های البرز شکوفا شد. این مجموعه نشان‌دهنده‌ی نظامی منسجم است که دفاع، حکومت، آموزش، زندگی اجتماعی و مدیریت منابع را در کنار هم سازمان داده بود.» بنابراین درنهایت بر اساس این معیار به جز الموت، قلعه لمبسر، نویذرشاه، شمس کلایه، قسطلان، شیرکوه و ایلان نیز ثبت جهانی شدند. این اتفاق علاوه بر افزایش اعتبار و معرفی هویت فرهنگی در سطح بین‌الملل، گردشگری را نیز افزایش می‌دهد و البته مسئولان داخل کشور موظف می‌شوند برنامه‌های حفاظتی بیشتری را برای پایداری بناها اجرا کنند.

اثرگذاری کتاب‌ها در ثبت جهانی الموت

اهمیت تاریخی و فرهنگی بناها و محوطه‌ها فقط به معماری آن‌ها نیست. همانطور که از معیارهای یونسکو مشخص است، اثرگذاری اجتماعی و فرهنگی آثار نیز دارای اهمیت فراوان است. کتاب‌های تاریخ، باستان‌شناسی و حتی داستان‌ها و قصه‌ها نیز در ثبت مستندات ارزش فراوانی دارد، چرا که نشان‌دهنده‌ی اثرگذاری بر فرهنگ عمومی مردم است. فاطمه علی‌اصغر روزنامه‌نگار و نویسنده در حوزه‌ی میراث تاریخی می‌گوید هنگام نوشتن کتاب درباره‌ی الموت، دکتر حمیده چوبک مدام می‌گفت «برای پرونده‌ی ثبت جهانی خیلی مهم است که کتاب‌های زیادی به صورت ادبی، پژوهشی و سبک‌های مختلف نوشته باشند.» در ادامه کتاب‌های مهم و محبوب درباره‌ی اسماعیلیان، حسن صباح و قلعه‌های آن‌ها معرفی می‌شود.

بهترین کتاب‌ها درباره‌ الموت

شاید اینطور به نظر برسد که بهترین کتاب‌ها درباره‌ی الموت فقط منابع تاریخی معتبر هستند. اما این که کدام کتاب، بهترین است به هدف ما از مطالعه برمی‌گردد. گاهی خواندن کتب تاریخی برای پژوهش‌ یا افزایش آگاهی فردی مهم است اما گاهی می‌خواهیم از اثرات فرهنگی و داستان‌های مرتبط با شخصیت‌های تاریخی لذت ببریم. خصوصاً این که در ارتباط با حسن صباح افسانه‌ها و قصه‌های زیادی نقل شده که از مشهورترین آن‌ها قصه‌های حشاشین است. اگر از میان همه‌ی داستان‌ها به این بخش علاقه دارید پیشنهاد می‌کنیم کتاب افسانه‌ی حشاشین نوشته‌ی دکتر فرهاد دفتری با ترجمه‌ی دکتر فریدون بدره‌ای را مطالعه کنید. در ادامه علاوه بر کتب تاریخی، کتاب‎های داستانی را نیز برای علاقه‎‌مندان به رمان‌های تاریخی معرفی می‌کنیم.

تاریخ ایران کیمبریج (جلد پنجم)

نویسنده: ا. س. کندی

مترجم: حسن انوشه

انتشارات: انتشارات امیرکبیر

مجموعه‌ی هفت جلدی تاریخ ایران از بخش پژوهش دانشگاه کمبریج یکی از معتبرترین و جامع‌ترین منابع تاریخی است و توسط ایران‌شناسان و پژوهشگران زیادی نگاشته شده. در این کتاب‌ها علاوه بر تاریخ سیاسی و تحلیل رویدادها، علوم، فلسفه، کلام، هنر، ادبیات و زندگی بزرگان نیز بررسی شده است. جلد پنجم این مجموعه از آمدن سلجوقیان تا فروپاشی دولت ایلخانان را در برمی‌گیرد و یکی از فصول کتاب اختصاصاً درباره‌ی اسماعیلیه نوشته شده است. اگر علاقه دارید تاریخ این حکومت و تأثیر حسن صباح و جانشینان او را در تاریخ ایران مطالعه کنید این کتاب یکی از بهترین منابعی است که می‌توان به آن استناد کرد.

فلسفه سیاسی دولت الموت

نویسنده: مرادعلی توانا

انتشارات: نشر تیرگان

فلسفه سیاسی دولت الموت را مرادعلی توانا تألیف کرده و از معدود کتاب‌هایی است که به جای تمرکز بر تاریخ اسماعیلیان، فلسفه‌ی سیاسی دولت آن‌ها را مورد تحلیل و بررسی قرار می‌دهد. این کتاب پس از بررسی زمینه‌های تاریخی، ساختار سیاسی دولت الموت، زمینه‌های رشد و همچنین علل شکست آن را بررسی کرده است. ساختار سیاسی دولت الموت یکی از مهم‌ترین اجزای سنت فرهنگی و تمدنی اسماعیلیه محسوب می‌شود که منجر به ثبت جهانی الموت و قلاع دیگر شد. برای کاوش تاریخی در این سنت تمدنی، خواندن این کتاب را به علاقه‌مندان پیشنهاد می‌کنیم.

حسن صباح خداوند الموت

نویسنده: پل آمیر

مترجم: ذبیح الله منصوری

انتشارات: نشر تاو

این داستان تاریخی را ذبیح‌الله منصوری با اقتباس از مستندات تاریخی نگاشته و بخش‌هایی از آن نیز ترجمه از کتاب پل آمیر است. اگر به دنبال مستندات تاریخی دقیق هستید خواندن این کتاب را پیشنهاد نمی‌کنیم. اما ذبیح‌الله منصوری با روایتی روان شامل جزئیات فراوان و بازگو کردن حوادث مهم و هیجان‌انگیز تاریخی، رمانی نگاشته که قطعاً به علاقه‌مندان رمان‌های تاریخی پیشنهادش می‌کنیم. در این کتاب دوره‌ای تاریخی از ایران تصویر شده که سلطنت سلجوقیان، خلفای عباسی و شکل گرفتن حکومت اسماعیلیان را در آن می‌بینیم. اگر قصد بازدید از قلعه الموت را دارید، خواندن رمانی مرتبط با این فضای تاریخی در مسیر می‌تواند جذابیت سفر را افزایش دهد.

واقعه ناتمام ۴۸۳

نویسنده: فاطمه علی اصغر

انتشارات: نشر چشمه

فاطمه علی‌اصغر به عنوان روزنامه‌نگار حوزه‌ی میراث فرهنگی در این کتاب به روایت فروپاشی قلعه‌ی الموت می‌پردازد. واقعه ناتمام ۴۸۳ ناداستان است؛ در ناداستان‌، نویسنده برای توسعه‌ی حقیقت، تشریح وقایع، معرفی اشخاص یا ارائه‌ی اطلاعات شروع به نوشتن می‌کند. نویسنده در مقدمه می‌گوید «این کتاب روایت حوادث این قلعه و واقعه‌ی رخ‌داده در آن در بستر یافته‌های باستان‌شناسی است». اگرچه این کتاب با استناد به منابع تاریخی و پژوهشگری نویسنده در منطقه‌ نگاشته شده اما نحوه‌ی روایت آن شبیه کتاب‌های خشک تاریخی نیست و خواندن آن روان و لذت‌بخش است. حتی اگر درباره‌ی اسماعیلیان نزاری در ایران اطلاعات چندانی نداشته باشید، کتاب به گونه‌ای نوشته شده که بتوانید رویدادهای تاریخی را پی بگیرید.

یک جرعه خون تازه

نویسنده: نغمه ثمینی

انتشارات: نشر لگا

زندگی حسن صباح با داستان‌ها و قصه‌های زیادی پیوند یافته. زمانی که زندگی او را در قالب داستان یا فیلمنامه می‌نویسیم شاید هدفمان بازگویی دقیق تاریخی باشد. اما گاهی در ادبیات، ما پا را فراتر از مستندات تاریخی می‌گذاریم و از قصه‌ها برای بیان تجربه‌هایی بهره می‌بریم که علاوه بر تاریخ با فضای فرهنگی امروز ما در پیوند است. نغمه ثمینی با نگاشتن فیلمنامه‌ی یک جرعه خون تازه برای ما دیدگاه جدیدی نسبت به زندگی حسن صباح می‌سازد. اگرچه فیلم سینمایی این اثر هیچ‌گاه ساخته نشده اما خواندن آن را علاوه بر علاقه‌مندان به سینما، به علاقه‌مندان رمان‌های تاریخی پیشنهاد می‌کنیم.

حسن صباح فرمانروای قلعه الموت

نویسنده: حسن فضیلت خواه

انتشارات: انتشارات بهجت

فرمانروای قلعه الموت را حسن فضیلت‌خواه نگاشته و به تاریخ ایران در زمان حکومت سلجوقیان می‌پردازد. این کتاب از نظر تاریخی مستندات معتبری ندارد با این وجود خواندن آن برای درک و دریافتی دیگر از زندگی حسن صباح توصیه می‌شود. در واقع با خواندن این کتاب به طوری کلی با زندگی‌نامه‌ی این شخصیت تاریخی و فضای اجتماعی دوره‌ی مذکور آشنا می‌شوید و مزیت آن حجم کم آن است. بسیاری از رمان‌های تاریخی مربوط به حسن صباح بسیار طولانی هستند در حالی که این کتاب به صورت جامع علاوه بر بررسی ایران در دوره‌ی سلجوقی به حکومت اسماعیلیان نیز می‌پردازد. این نویسنده علاوه بر این کتاب، کتاب دیگری با نام قلعه لمبسر؛ عقاب‌های قلعه طبس نگاشته و با توجه به ثبت جهانی لمبسر همراه با الموت خواندن این کتاب را نیز پیشنهاد می‌کنیم. این نویسنده علاوه بر این کتاب، کتاب دیگری با نام قلعه لمبسر؛ عقاب‌های قلعه طبس نگاشته که اقتباسی داستانی از فدائیان اسماعیلیه است.

جمع‌بندی

حالا که بسیاری از نگاه‌ها پس از ثبت جهانی، به قلعه الموت و دیگر دژهای اسماعیلیان دوخته شده زمان مناسبی است که کتاب‌های مرتبط با این دوره‌ی تاریخی و همچنین حسن صباح را بخوانیم. گاهی می‌خواهیم با خواندن داستان‌های تاریخی سرگرم شویم، گاهی می‌خواهیم درک و دریافت نویسنده از وقایع تاریخی را بفهمیم و گاهی می‌خواهیم مستندات معتبر را بررسی کنیم یا تحلیل تاریخ‌پژوهان را بدانیم. برای همه‌ی این خواسته‌ها در ارتباط با حکومت اسماعیلیه و حسن صباح کتاب نگاشته شده چرا که این شخصیت تاریخی جایگاه مهمی در تاریخ ایران و حافظه‌ی ایرانیان دارد. اگرچه منابع مرتبط با قلعه الموت به همین چند منبع ختم نمی‌شود و کتب و مقالات بسیاری در اینباره وجود دارد اما در این یادداشت تلاش کردیم برای سلیقه‌های مختلف، حول محور حسن صباح و تاریخ حکومت او، کتاب‌های متنوعی معرفی کنیم.

طاقچه دریچه‌ای است به دنیای کتاب‌های الکترونیکی و صوتی؛ جایی که با یک کلیک، به دنیایی از داستان‌ها، دانش و تجربه‌های تازه قدم می‌گذارید. هر زمان و هرجا که بخواهید، می‌توانید کتاب دلخواهتان را در فروشگاه کتاب طاقچه پیدا کنید و بی‌درنگ مشغول خواندن شوید. لذت یک کتابخانه‌ی همیشه در دسترس را با خرید کتاب در طاقچه تجربه کنید!