نویسنده: خاویر کرمنت
مترجم: اسحاق احمدی
انتشارات: انتشارات شبگون
نقد کتاب بیشعوری؛ طنزی تلخ درباره خودخواهی انسان
1,818 بازدید
احتمالاً هیچکس برای اولین بار بهخاطر نام نویسنده سراغ کتاب «بیشعوری» نرفته است. بیشتر ما این کتاب را بهخاطر عنوان عجیب و کمی جنجالیاش شناختهایم. کتابی که سالهاست روی قفسهی کتابفروشیها جا خوش کرده، بارها تجدید چاپ شده و هنوز هم هر از گاهی در جمعهای کتابخوانی یا شبکههای اجتماعی بحث دربارهاش بالا میگیرد.
اما پشت این عنوان، کتابی قرار دارد که سعی میکند به یکی از آشناترین ضعفهای انسانی بپردازد؛ اینکه معمولاً تشخیص اشتباهات و ضعفهای دیگران برایمان بسیار آسانتر از دیدن ایرادهای خودمان است. خاویر کرمنت در کتاب بیشعوری با ترکیبی از طنز، اغراق و نقد اجتماعی، تصویری از رفتارهایی ترسیم میکند که به باور او روابط انسانی را فرسوده میکنند؛ از خودمحوری و خودبرتربینی گرفته تا ناتوانی در پذیرش مسئولیت اشتباهات.
همین ویژگی باعث شده عدهای آن را اثری هوشمندانه و تأملبرانگیز بدانند و عدهای دیگر آن را کتابی اغراقآمیز و فاقد پشتوانه علمی تلقی کنند. شاید به همین دلیل باشد که سالها پس از انتشار، هنوز هم دربارهی آن حرف میزنیم و هنوز هم این سؤال مطرح است: آیا بیشعوری واقعاً کتابی برای خودشناسی است یا صرفاً طنزی تند و تیز دربارهی رفتار انسانها؟
نقد کتاب بیشعوری
یکی از دلایل اصلی شهرت بیشعوری این است که برخلاف بسیاری از کتابهای خودیاری، تلاش نمیکند با جملات انگیزشی یا وعدههای بزرگ مخاطب را جذب کند. کتاب از همان ابتدا لحن تندی را انتخاب میکند و خواننده را با این احتمال روبهرو میسازد که شاید بخشی از مشکلاتی که در دیگران میبیند، در رفتار خودش هم وجود داشته باشد. این رویکرد برای بسیاری از مخاطبان جذاب است؛ زیرا احساس میکنند با متنی صریح و بیپرده مواجه شدهاند، نه کتابی که قرار است صرفاً حالشان را خوب کند.
با این حال، مهمترین سوءبرداشت دربارهی بیشعوری این است که گاهی به عنوان یک کتاب روانشناسی معرفی میشود. درحالیکه کتاب نه ساختار یک اثر علمی را دارد و نه بر پژوهشهای دانشگاهی تکیه میکند. بسیاری از ایدههای مطرحشده در آن بر مشاهدههای شخصی، اغراقآمیز و طنز استوار هستند. به همین دلیل، اگر خواننده با انتظار یادگیری مفاهیم علمی روانشناسی سراغ کتاب برود، احتمالاً با اثری متفاوت از انتظارش روبهرو خواهد شد.
نکتهی دیگری که در خواندن کتاب باید به آن توجه کرد، ماهیت طنزآمیز آن است. خاویر کرمنت عمداً از زبان تند، قضاوتگر و گاهی اغراقآمیز استفاده میکند تا پیامش را تأثیرگذارتر کند. اما همین ویژگی گاهی باعث میشود مرز میان نقد رفتار و برچسبزدن به افراد کمرنگ شود. نویسنده برای مبارزه با بیشعوری، گاهی خودش از ادبیاتی استفاده میکند که مرزهای توهین و نقد را جابهجا میکند. این لحن تهاجمی اگرچه ممکن است در ابتدا جذاب و خندهدار به نظر برسد، اما در بخشهای پایانی کتاب ممکن است باعث خستگی مخاطب شود. کتاب در برخی بخشها پیچیدگی رفتارهای انسانی را نادیده میگیرد و مسائل مختلف را ذیل یک مفهوم واحد توضیح میدهد؛ رویکردی که اگرچه برای روایت جذابتر است، اما همیشه دقیق نیست و تقلیلدادن تمام ناهنجاریهای شخصیتی و اختلالات روانی به واژهی «بیشعوری»، از دقت علمی کار بهشدت کاسته است.
از سوی دیگر، نمیتوان تأثیر کتاب را نادیده گرفت. حتی بسیاری از کسانی که با تحلیلهای آن موافق نیستند، معتقدند کتاب توانسته دربارهی موضوعی مهم گفتوگو ایجاد کند؛ اینکه خودخواهی، خودبرتربینی و نپذیرفتن مسئولیت، چگونه میتوانند روابط انسانی را تخریب کنند.
در نهایت، بیشعوری را بهتر است نه یک کتاب علمی بدانیم و نه یک شاهکار ادبی؛ بلکه اثری عامهپسند که با استفاده از طنز و اغراق، تلاش میکند دربارهی برخی الگوهای رفتاری رایج حرف بزند. موفقیت کتاب نیز احتمالاً بیش از هر چیز به همین ویژگی برمیگردد: اینکه توانسته موضوعی آشنا را با زبانی متفاوت و بحثبرانگیز مطرح کند.
نقاط قوت کتاب
- زبان ساده و طنزآمیز: استفاده از طنز سیاه برای بیان حقایق تلخ اجتماعی که باعث میشود خواندن کتاب خستهکننده نباشد.
- شهامت در نقد خود: نویسنده از تجربهی شخصی خود بهعنوان یک «بیشعور سابق» شروع میکند که باعث همدلی خواننده میشود.
- ایجاد خودآگاهی: یکی از مهمترین دستاوردهای کتاب این است که خواننده را به بازنگری در رفتارهای خودش دعوت میکند.
- طرح مسئلهای مهم: کتاب دربارهی رفتارهای خودخواهانه و آسیبهایی که به روابط انسانی وارد میکنند صحبت میکند؛ موضوعی که کمتر به این شکل دربارهی آن نوشته شده است.
نقاط ضعف کتاب
- نبود پشتوانه علمی مشخص: کتاب بیشتر بر روایت و مشاهده تکیه دارد تا پژوهشهای علمی و دانشگاهی.
- تعمیمهای گسترده: برخی رفتارهای پیچیدهی انسانی در کتاب بیش از حد سادهسازی شدهاند.
- لحن قضاوتگر: گاهی زبان کتاب از نقد رفتار فراتر میرود و به قضاوت افراد نزدیک میشود.
- تکرار برخی ایدهها: در بخشهایی از کتاب، مفاهیم مشابه بارها با مثالهای مختلف تکرار میشوند.
- احتمال سوءبرداشت: بعضی خوانندگان ممکن است به جای تمرکز بر خودشناسی، کتاب را به ابزاری برای قضاوت اطرافیان تبدیل کنند.
- راهحلهای سطحی: درحالیکه تشخیص بیماری در کتاب با جزئیات زیاد انجام شده، بخش درمان تا حدودی شعاری و سادهانگارانه است.
بخشی از کتاب صوتی بیشعوری را بشنوید.
بیشعوری
نویسنده: خاویر کرمنت
گوینده: امیرمهدی ژوله
انتشارات: آوانامه
کتاب بیشعوری زرد است؟
وقتی از «کتاب زرد» حرف میزنیم، معمولاً منظور آثاری است که برای مسائل پیچیده، راهحلهای ساده ارائه میکنند و با وعدههای بزرگ مخاطب را جذب میکنند. به همین دلیل، برخی خوانندگان، بیشعوری را نیز در همین دسته قرار میدهند؛ کتابی که با لحنی قاطع دربارهی رفتارهای انسانی صحبت میکند، اما پشت بسیاری از ادعاهایش استناد علمی مشخصی دیده نمیشود.
با این حال، قضاوت دربارهی این کتاب به نحوهی خواندن آن بستگی دارد. اگر «بیشعوری» را پارودی (طنز تقلیدی) ادبیات عامهپسند روانشناسی و خودیاری بدانیم و آن را در قالب طنز اجتماعی بخوانیم، دیگر نمیتوان بهسادگی برچسب زرد به آن زد.
از این منظر، بیشعوری بیش از آنکه یک کتاب روانشناسی باشد، نوعی طنز اجتماعی است. اما اگر آن را بهعنوان یک کتاب خودیاری جدی بخوانیم، آنگاه شباهتش به آثار زرد و عامهپسند این حوزه پررنگتر میشود. شاید به همین دلیل، جایگاه واقعی کتاب را باید جایی میان طنز اجتماعی و ادبیات خودیاری دانست.
مضامین و درون مایه کتاب
- تعریف و ماهیت «بیشعوری»: کتاب تلاش میکند «بیشعوری» را نه صرفاً یک فحش، بلکه نوعی بیماری و الگوی رفتاری خودخواهانه و آسیبزننده معرفی کند. نویسنده با مثالها و روایتهای کوتاه توضیح میدهد که این رفتار معمولاً با خودبرتربینی، نادیدهگرفتن دیگران و ناتوانی در پذیرش خطا همراه است.
- خودفریبی و ناآگاهی فرد بیشعور: یکی از ایدههای محوری کتاب این است که افراد بیشعور معمولاً از رفتار خود آگاه نیستند. آنها رفتارشان را طبیعی یا حتی برتر میدانند، بنابراین اولین گام برای تغییر از نظر نویسنده «تشخیص و پذیرش مشکل» است.
- گونهشناسی بیشعورها در نقشهای اجتماعی: کتاب انواع مختلفی از بیشعورها را معرفی میکند؛ مثل بیشعور اجتماعی، تجاری، مدنی، مقدسمآب، عرفانباز یا دیوانسالار. هدف این بخش نشاندادن این است که این الگوهای رفتاری در موقعیتها و جایگاههای مختلف اجتماعی ظاهر میشوند.
- بیشعوری بهعنوان پدیدهای اجتماعی و سازمانی: نویسنده فقط به افراد نمیپردازد و نشان میدهد که نهادهایی مثل تجارت، دولت، آموزش یا رسانه نیز میتوانند رفتارهای بیشعورانه تولید یا تقویت کنند. در این نگاه، بیشعوری گاهی به شکل یک فرهنگ یا عادت اجتماعی گسترش پیدا میکند.
- تأثیر بیشعوری بر روابط انسانی: بخشی از کتاب به زندگی روزمره اختصاص دارد؛ مثل کارکردن با همکاران بیشعور، دوستی با آنها یا ازدواج با چنین افرادی. در این بخش نشان داده میشود که این رفتارها چگونه روابط کاری، عاطفی و خانوادگی را تخریب میکنند.
- قربانیان بیشعوری و نحوهی مواجهه با آنها: کتاب به کسانی هم میپردازد که مجبورند با چنین افرادی زندگی یا کار کنند. نویسنده راههایی برای شناخت رفتارهای مخرب و کاهش تأثیر آنها در روابط روزمره پیشنهاد میدهد.
- امکان تغییر و «درمان» بیشعوری: در فصل پایانی، کتاب بهصورت طنزآمیز از مراحل درمان صحبت میکند. این مراحل بیشتر بر خودآگاهی، پذیرش مشکل و تلاش برای تغییر رفتار تأکید دارند و بیشتر حالت توصیههای طنزآمیز اخلاقی و رفتاری دارند تا برنامه درمانی علمی.
- طنز بهعنوان ابزار نقد اجتماعی: لحن کتاب عمدتاً طنز و اغراقآمیز است. نویسنده از شوخی و تمثیل برای نشاندادن رفتارهای آشنا در جامعه استفاده میکند تا خواننده بتواند در قالب طنز، نوعی نقد اجتماعی از روابط و ساختارهای روزمره ببیند.
هدف و پیامهای اصلی کتاب بیشعوری
- شناساندن «بیشعوری» بهعنوان یک الگوی رفتاری مخرب در فرد و جامعه
- سوقدادن مخاطب به سوی خودآگاهی و بازنگری در رفتارهای خودخواهانه
- نقد رفتارهای سلطهگرانه در محیط کار، خانواده و اجتماع
- نشاندادن اینکه این رفتارها میتوانند در نهادها و ساختارهای اجتماعی نیز ریشه بدوانند
- تأکید بر امکان اصلاح و تغییر این الگوهای رفتاری از طریق پذیرش مشکل و تغییر نگرش
سبک نگارش
بیشعوری کتابی نیست که بیطرف و خنثی باشد. نویسنده از همان ابتدا موضعش را روشن میکند و با لحنی تند، کنایهآمیز و گاهی اغراقشده پیش میرود. همین لحن یکی از مهمترین دلایل محبوبیت کتاب است. کتاب بیشعوری خاویر کرمنت، ترکیبی از اعترافنامه، بیانیه و راهنمای درمانی است. او از کلمات صریح و بدون سانسور استفاده میکند. ساختار کتاب به گونهای طراحی شده که شامل داستانهای کوتاه از مراجعان (فرضی یا واقعی) است که به جذابیت بصری و روایی متن کمک میکند. لحن نویسنده در تمام طول کتاب «دانای کل» است که از موضع بالا با مخاطب سخن میگوید، اما به دلیل طنز نهفته در آن، این موضوع خیلی آزاردهنده نمیشود.
مخاطبان کتاب
مخاطبان این کتاب را میتوان بیشتر در میان علاقهمندان به هجویه، طنز اجتماعی و آثار عامهپسند حوزه رفتار و روابط انسانی یافت. کسانی که از روایتهای طنزآمیز دربارهی الگوهای رفتاری در زندگی روزمره لذت میبرند یا دوست دارند مسائل اجتماعی و روابط انسانی را از زاویهای انتقادی اما غیررسمی ببینند، احتمالاً با فضای این کتاب ارتباط بیشتری برقرار میکنند. در واقع، این اثر بیش از آنکه یک متن تخصصی روانشناسی باشد، برای خوانندگانی مناسب است که به دنبال متنی سرگرمکننده همراه با تأملی ساده درباره رفتارهای فردی و اجتماعی هستند.
بازخوردها و نقدهای کتاب بیشعوری
محمود فرجامی، اولین مترجم فارسی اثر، در توضیحی دربارهی این کتاب گفته است که «بیشعوری» در واقع نوعی پارودی (تقلید تمسخرآمیز) بر کتابهای عامهپسند روانشناسی و خودیاری است
در میان خوانندگان نیز دیدگاهها یکدست نیست. برخی مخاطبان کتاب را اثری بیدارکننده میدانند که به خودآگاهی و بازنگری در رفتارهای فردی کمک میکند، درحالیکه گروهی دیگر آن را اثری اغراقآمیز میدانند که پیچیدگی رفتارهای انسانی را بیش از حد سادهسازی میکند. بازتاب این دو نگاه را میتوان در نقدها و امتیازهای ثبتشده کاربران در صفحاتی مثل طاقچه و گودریدز نیز مشاهده کرد.
تاثیر فرهنگی
سرنوشت بیشعوری در ایران و جهان مسیر یکسانی را طی نکرده است. نسخهی اصلی کتاب در کشورهای انگلیسیزبان هرچند مخاطبان خود را پیدا کرد، اما هرگز به اثری جریانساز در حوزهی خودیاری یا روانشناسی عامهپسند تبدیل نشد. این کتاب بیشتر بهعنوان اثری طنزآمیز شناخته شد که با زبان هجو و اغراق، برخی رفتارهای انسانی را نقد میکند.
اما در ایران، داستان کاملاً متفاوت بود. ترجمهی محمود فرجامی از کتاب، فراتر از یک ترجمهی ساده عمل کرد. بیشعوری خیلی زود تبدیل به یک کتاب پرفروش و بحث برانگیز شد. مهمترین نشانهی این تأثیر را میتوان در سرنوشت خود واژه «بیشعوری» دید. این واژه که بیشتر در قالب یک توهین به کار میرفت؛ پس از انتشار کتاب، برای بسیاری از مخاطبان به مفهومی تبدیل شد که مجموعهای از رفتارهای خودخواهانه، سلطهجویانه و مسئولیتگریز را توصیف میکرد.
در مقطعی، این کتاب حتی به هدیهای معنادار در میان برخی افراد تبدیل شد؛ هدیهای که گاه با نیت شوخی و گاه کاملاً جدی به دیگران داده میشد. از این منظر، حتی اگر دربارهی ارزش ادبی یا اعتبار علمی کتاب اختلافنظر وجود داشته باشد، نمیتوان تأثیر فرهنگی آن را کاملا نادیده گرفت.
تأثیر اجتماعی کتاب بیشعوری
تأثیر اجتماعی کتاب «بیشعوری» را باید با احتیاط بررسی کرد. این اثر نه یک جنبش اجتماعی ایجاد کرد و نه تغییری قابل اندازهگیری در رفتار عمومی جامعه به وجود آورد، اما توانست بحثهایی دربارهی رفتارهای فردی و کیفیت روابط انسانی ایجاد کند. یکی از پیامهای مهم کتاب تأکید بر مسئولیت فردی در شکلگیری تعارضها و روابط ناسالم بود. با این حال، برخی منتقدان معتقدند بسیاری از خوانندگان به جای استفاده از کتاب برای خودشناسی، آن را به ابزاری برای قضاوت دیگران تبدیل کردند. در مجموع، اثر اجتماعی کتاب بیشتر در ایجاد گفتوگو درباره خودخواهی، مسئولیتپذیری و احترام متقابل دیده میشود تا در تغییر مستقیم رفتارهای اجتماعی.
جمعبندی
بیشعوری نه شاهکار روانشناسی است و نه صرفاً یک شوخی گذرا. این کتاب در فضایی میان طنز، نقد اجتماعی و ادبیات خودیاری قرار میگیرد؛ یعنی نه میتوان آن را کاملاً جدی گرفت و نه بهسادگی از کنارش گذشت.
در نهایت، احتمالا کارکرد اصلی «بیشعوری» شاید نه در ارائهی راهحلهای جدی برای اصلاح رفتار، بلکه در این باشد که با لحنی طنزآلود، خواننده را لحظهای متوقف میکند تا به کیفیت رفتارهای فردی و شیوه تعامل با دیگران فکر کند. از این منظر، کتاب یک راهنمای قطعی برای تغییر و نوعی آینهی طنزآمیز است که بخشی از رفتارهای آشنای انسانی را پیش چشم خواننده میگذارد.
1,818 بازدید
بستن تبلیغ
روشنا (زهرا) مرتمی هستم و بیشتر از هرچیز با کتابها حالم خوب میشود. کتابخواندن برای دیگران با صدای بلند یکی از سرگرمیهایی است که همیشه بهطرز عجیبی حالم را بهتر میکند. آدم شنیدنِ داستانها هستم و گاهی بیآنکه فکرش را بکنم خودم را وسط درددل طولانی آدمها (حتی کسانی که خیلی نمیشناسم) پیدا میکنم. مسیر دانشگاهیام را با اقتصاد در خوارزمی تهران شروع کردم، راهی که در ابتدا بهظاهر منطقی بود اما در آن رشته چارچوبها بیش از حد بسته بودند و عددها خستهام میکردند. این مسئله با روحیهای که با قصهها نفس میکشید سازگار نبود. این ناسازگاری مرا به سمت تحصیل در هنر کشاند؛ جایی که دنیایش رنگیتر بود، جواب قطعی وجود نداشت و حتی گاهی سؤالها از پاسخها مهمتر بودند. دغدغهی درستنویسی و اشتیاق به یادگیری مرا به سمت شرکت در دورههای ویراستاری، زیبانویسی و مرورنویسی برد. مسیری که تجربهی خواندن و نوشتن را لذتبخشتر کرد. نوشتن در طاقچه ادامهی همین مسیر است؛ تلاشی است برای نزدیکتر شدن به کتابها. اینجا سعی میکنم دربارهی کتابها با دقت، پرسشگری و صداقت بنویسم.
1 دیدگاه
جدیدترین
