نقد کتاب ده نفر قزلباش؛ سفری پرماجرا به ایران عصر صفوی

رمان ده نفر قزلباش یکی از مهم‌ترین رمان‌های تاریخ معاصر ایران نوشته‌ی حسین سخنیار اصفهانی نویسنده و شاعر مشهور به مسرور است که در دهه‌ی بیست شمسی منتشر شد و وقایع و حوادث دوران صفویه را از پادشاهی شاه تهماسب اول تا پادشاهی شاه عباس کبیر روایت می‌کند.

داستان از شهر قزوین شروع می‌شود، جایی که به شاه تهماسب خبر می‌رسد که عبدالله ازبک در راه لشکرکشی به خراسان است و در حوالی تربت حیدریه اعضای خانواده‌ی سلطنتی را محاصره کرده است. شاه تهماسب که از شنیدن این خبر آشفته شده تصمیم می‌گیرد که کشتن زنان و بچه‌های دربار به دست نیروهای خودی بهتر است از اینکه به دست ازبکان ضد شیعه گرفتار شوند. هجده نفر از قزلباشان داوطلب شدند که به تاخت به‌سمت تربت بروند و محاصره را بشکنند و این خبر را به شاهوردی بیک برسانند. از میان این هجده نفر، فقط ده نفر زنده ماندند و عبدالله ازبک هم پس از ورود قزلباشان شبانه از ترس شکست مقابل آنان فرار کرد. یکی از این قزلباشان شجاع و فدایی وطن اسکندر بیک، در آنجا دلباخته‌ی حوری خانم یکی از دختران وابسته به خاندان سلطنتی شد و پس از بازگشت به دربار و اعلام خبر شکست ازبکان، از شاه تهماسب حوری را خواستگاری کرد. شاه هم مأموریتی در قلعه قهقهه، محل زندگی اسماعیل میرزا پسر ناخلفش را به او می‌سپرد. در این میان پری خانم، دختر شاه تهماسب که نفوذ بالایی میان درباریان داشت، در تلاش بود برادرش اسماعیل میرزا را از قلعه فراری دهد و به‌جای پدر به تخت بنشاند.

پس از کشمکش‌های فراوان میان اعضای دربار و بیماری شاه تهماسب و به کمک پری خانم، اسماعیل میرزا حکومت را به دست می‌گیرد و از همان ابتدا هرچه پدر در طول سال‌ها ساخته را یکباره خراب می‌کند. از کشتن و نابودی و خوش‌گذرانی کم نمی‌گذارد و اوضاع کشور چنان نابسامان می‌شود که پری خانم او را مسموم کرده و برادر دیگرشان محمد میرزا را جانشین او می‌کند. پس از آن محمد میرزا معروف به سلطان محمد خدابنده و خیرالنساء بیگم، همسر او، امور کشور را به دست می‌گیرند و هم‌زمان با بیگانگان از لشکر عثمانی تا تاتار باید بجنگند. اسکندر بیک که در زمان اسماعیل میرزا فراری بود، دوباره به دربار بازمی‌گردد و به وصالش حوری خانم می‌رسد اما برای محافظت از شاه و نبرد با تاتار و عثمانی همراه با سپاهی راهی سفر می‌شود و جوان دلاوری همچون خودش به نام امت بیک در جنگ‌های پیش‌رو ملازم اوست.

نقد کتاب ده نفر قزلباش

کتاب ده نفر قزلباش

نویسنده: حسین مسرور

انتشارات: انتشارات پر

رمان ده نفر قزلباش اولین بار در سال ۱۳۲۶ و به‌صورت پاورقی به مدت یک سال در روزنامه‌ی اطلاعات منتشر می‌شد. از همان روزهای ابتدایی انتشار به‌خاطر زبان ساده و شاعرانه و حماسی همچون دیگر رمان‌های عامیانه موردتوجه مخاطبان عمومی قرار گرفت. پس از آن در سال ۱۳۳۵ در یک دوره‌ی پنج جلدی به چاپ رسید. این رمان از چندین جنبه قابل نقد و بررسی است. آنچه در رمان‌های تاریخی بیش‌ از همه اهمیت دارد و جایگاه واقعی آن رمان را می‌سنجد، پایبندی نویسنده به حوادث تاریخی و مطابقت وقایع با کتاب‌های تاریخی است. در رمان ده نفر قزلباش با اینکه شاهد شخصیت‌ها، گفت‌وگوها و روابط عاطفی‌ ساخته‌ی ذهن نویسنده هستیم که واقعیت ندارند و صرفاً در خدمت جذابیت و کشش داستان هستند، شخصیت‌های اصلی، زمان و مکان جنگ‌ها و فضاسازی انجام‌شده همگی بر اساس واقعیت هستند.

موضوعی که هم جزء نقاط‌قوت این رمان به حساب می‌آید و هم گاهی زیاده‌روی تلقی می‌شود، بحث وطن‌پرستی قزلباشان و اعضای دربار است که در رمان بسیار برجسته شده و دلایل متعددی دارد. برخی از منتقدان بر این باورند که مسرور به این دوره‌ی تاریخی علاقه‌ی ویژه‌ای داشته و به‌همین دلیل در روایت گاهی جانبدارانه عمل کرده است. علاوه‌بر این زندگی در دهه‌ی بیست شمسی و اشغال متفقین و اوضاع نابسامان ایران بین سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲ بر نویسنده بی‌تأثیر نبوده و باعث شده دیدگاهش پیرامون وطن‌پرستی و پایبندی به ارزش‌های ملی و مذهبی به ذهن و زبان شخصیت‌های رمانش هم وارد شود و از دیدگاه برخی از منتقدان، این اثر با رویکرد ایدئولوژیکی ملی مذهبی نوشته شده است.

یکی دیگر از انتقادهای به این رمان حمایت آشکار نویسنده از قهرمان‌سازی و ملی‌گرایی است و طبق گفته‌ی خود او امیدوار است که مردم و دولت‌مردان با عبرت از تاریخ صفویه، بی‌چون‌وچرا از شاه اطاعت و در راه حفظ ایران جان‌فشانی کنند. برخی از منتقدان از رویکرد نویسنده انتقاد کرده‌اند و او را به پرده‌پوشی و توجیه اعمال شاهان صفوی و قزلباشان متهم کرده‌اند و بر این باورند که نویسنده با پیش‌داوری بعضی از واقعیت‌های قزلباشان و جنگ و خونریزی‌های داخلی را حذف کرده و همه را به حساب میهن‌پرستی و یکپارچگی گذاشته است.

رمان ده نفر قزلباش علاوه‌بر اینکه رمانی برجسته و مهم در تاریخ ادبیات معاصر است، تصویری است روشن و بی‌پرده از آنچه در طول تاریخ صفویه بر این سرزمین و ملت گذشته و تلنگری است برای مخاطبان و مردم ایران که چطور در طول سال‌ها گاهی خواسته یا ناخواسته تنها از یک جنبه و آن هم اغلب جنبه‌ی منفی و شکست‌ها مطالعه شده و بعد مثبت و سازندگی‌های آن نادیده گرفته شده است.

نقاط قوت کتاب

ویژگی‌های مثبت کتاب ده نفر قزلباش را می‌توان اینگونه برشمرد:

روایت‌گری حماسی و استفاده از زبانی شاعرانه و متناسب با زمان رمان
توصیف‌های زیبا و تصویرسازی دقیق از مناظر
شخصیت‌پردازی قوی
توصیف دقیق اوضاع اجتماعی و سیاسی و اداری دوران صفویه
پایبندی به حوادث تاریخی و بیان جزئیات جنگ‌ها و حملات
تأکید بر نقش زنان در زمان صفویه و در دربار

نقاط ضعف

ویژگی‌های منفی کتاب نیز از این قرار است:

اغراق در بیان حوادث و اتفاقات که گاهی از واقعیت فاصله می‌گیرد.
نویسنده در تعریف از قزلباشان جانبدارانه عمل کرده و واقعیت را کامل بیان نکرده است.
دوران صفویه را در مجموع دورانی بی‌نقص نشان داده است.
از میانه‌ی رمان شخصیت‌ها تکرار می‌شوند و از ریتم و هیجان اولیه می‌افتد.
توضیح بیش‌از اندازه‌ی مناظر و شخصیت‌ها ممکن است خواننده را در دنبال‌کردن مسیر داستانی سردرگم کند.

شخصیت های کتاب و نقش آن‌ها در داستان

در ادامه به معرفی و بررسی هر شخصیت پرداختیم:

شاه تهماسب: دومین پادشاه دودمان صفویه که نزدیک به پنجاه سال حکومت کرد. در زمان حکومت او، ازبکان چندین بار قصد تصرف و لشکرکشی به خراسان و مناطق دیگر ایران داشتند که مهم‌ترین آن نبرد جام بود که ازبکان از قزلباشان شکست خوردند. شاه تهماسب وجود یک مذهب واحد به‌خصوص مذهب شیعه را برای انسجام وحدت ملی واجب می‌دانست. همچنین با می‌خواری و عیاشی و هرگونه موسیقی مخالف بود.
اسکندربیک: یکی از شخصیت‌های مهم رمان، جوانی که به دلیل شجاعت در برابر ازبکان مقرب دربار شاه تهماسب اول قرار گرفت و نویسنده در خلال دلاوری‌های او در میدان نبرد، داستان عشق و دلباختگی او را به حوری روایت می‌کند. اسکندر بیک نماد فردی وطن‌پرست است که ارزش‌های ملی و دینی و حفظ کشور در برابر بیگانگان برای او در اولویت است.
پری خانم (پری‌خان خانم): دختر شاه تهماسب که امور زنان و کودکان دربار بر عهده‌ی او بود و از ابتدا به‌عنوان شخصیتی تأثیرگذار که در میان اشراف و درباریان نفوذ داشت، تلاش می‌کرد پس از بیماری پدر، برادرش اسماعیل میرزا را هرطور شده از قلعه‌ی قهقهه فراری دهد و به سلطنت برساند. شخصیتی که بعد از روی کارآمدن اسماعیل میرزا کم‌کم از تصمیم‌های دربار کنار گذاشته شد.
اسماعیل میرزا: پسر شاه تهماسب که در واقع در قلعه‌ی قهقهه زندانی بود و کینه‌ای از پدر و تمام مردان خاندان سلطنتی داشت و پس از اینکه به حکومت رسید خلاف آنچه پدر عمل کرده، سیاست‌هایی متمایل به اهل سنت در پیش گرفت و با برخی شعائر و نهادهای شیعی مقابله کرد، دستور قتل تمامی مردان دربار از جمله برادرانش و اسکندر بیک را صادر کرد و در مدت کوتاه پادشاهی به خوش‌گذرانی و عیاشی پرداخت و زمام امور از دستش خارج شده بود و بیگانگان فرصت را غنیمت شمرده قصد لشکرکشی به کشور را داشتند.
سلطان محمد خدابنده: محمد میرزا یکی دیگر از پسران شاه تهماسب که پس از مسمومیت اسماعیل میرزا به کمک پری خانم به قدرت رسید ولی به‌دلیل نابینایی نتوانست همچون پدرش فرمانروایی کند و در زمان او عثمانیان تبریز را تصرف کردند. همچنین به‌دلیل نارضایتی و طرفداری عده‌ای از درباریان مجبور شد از سلطنت کناره‌گیری کند و تاج را بر سر عباس میرزا بگذارد.
خیرالنسا بیگم: همسر سلطان محمد خدابنده و ملکه‌ی ایران در زمان حکومت او بود که پس از پری خانم دومین زنی بود که در دربار نفوذ داشت و در تصمیم‌گیری‌های مملکت دخیل بود. او به دلیل ناتوانی سلطان محمد، عملاً اوضاع کشور را به دست گرفته بود و با پسرش حمزه میرزا سپاهی تشکیل داد تا از ورود قشون عثمانی به کشور جلوگیری کند. اما با بالاگرفتن اختلاف میان قزلباشان با مهدعلیا، امرای قزلباش خواهان برکناری خیرالنساء از امور مملکت بودند و زمانی که به خواسته‌ی خود نرسیدند ملکه را خفه کردند.
شاه عباس: فرزند سلطان محمد و خیرالنساء بیگم که در زمان حکومت او ایران به یکی از قدرت‌های نظامی منطقه تبدیل شد و پیروزی‌های پی‌درپی او باعث شد تبریز را پس از چندین سال از تصرف عثمانی‌ها خارج کند، در حملات متعدد پرتغالی‌ها پیروز شود و پایتخت را به اصفهان منتقل کند.

علاوه‌بر شخصیت‌های اصلی این رمان، شخصیت‌های دیگری هم چه آنان که زاده‌ی خیال نویسنده بودند و چه شخصیت‌های مهم تاریخی چون یوسف شاه، میرزا سلیمان وزیر و صدها شخصیت دیگر هر کدام با شخصیت‌پردازی دقیق نویسنده در پیشبرد داستان نقش به‌سزایی داشته‌اند.

داستان کتاب ده نفر قزلباش واقعی است؟

در رمان ده نفر قزلباش شخصیت‌های فرعی و داستان‌های عاطفی و پیرامونی شکل‌گرفته حاصل تخیل نویسنده است اما جنگ‌ها و حوادثی چون حملات عثمانی‌ها و ازبک‌ها، شورش شاه اسماعیل، خفه‌کردن خیرالنساء بیگم، حمله به هرات، شکست ازبک‌ها، حمله‌ی پرتغالی‌ها و اسپانیایی‌ها به جزایر ایران، انتقال پایتخت از تبریز به اصفهان و شکست پرتغالی‌ها به دست یوسف شاه که در کتاب با جزئیات و مفصل به آن وقایع پرداخته شده ازجمله حوادث و اتفاقات تاریخی و مهم دوران صفویه است.

مضامین و درونمایه

وطن‌پرستی: بارزترین مضمون این رمان وطن‌پرستی است که قزلباشان و مردم در راه آزادی و استقلال کشور حاضرند جان خود را فدا کنند و میهن برایشان از جان و مال و عشق بالاتر است.
انتقام: حس انتقام و انتقام‌جویی سربازان نسبت به بیگانگان در این رمان جایگاه ویژه‌ای دارد و امری پسندیده تلقی می‌شود. همچنین علاوه‌بر انتقامی که موجب پیروزی ایران می‌شود، کینه و انتقام‌جویی که هر کدام از پسران شاهان نسبت به برادران و پدران خود دارند در داستان و تاریخ ایران پررنگ بوده است.
جنگ‌آوری و نبرد با بیگانه: در طول تاریخ ایران بارها درگیر اشغال و حمله‌ی دشمنان به کشور بوده و در دوره‌ی صفویه نیز یکی از دوران ملتهب و حساس کشور بوده که سپاهیان با جنگ‌های متعدد در تلاش برای حفظ تمامیت ارضی کشور بوده‌اند.
عشق و تعهد: دلباختگی و عشق میان زن و مرد یکی دیگر از درون‌مایه‌های این اثر است که نویسنده توانسته در خلال حوادث مهم تاریخی کشش و هیجان رابطه‌ی میان افراد در آن دوران را به‌جذابی توصیف کند. همچنین ابراز عشق زنان و پیش‌گامی آنان در خواستگاری از مردان یکی از نقاط قوت روایت نویسنده از عشق است.

زمان رمان و بستر تاریخی

ده نفر قزلباش در عصر صفویه و اواسط پادشاهی شاه تهماسب اول در سال ۹۶۰ هجری قمری آغاز می‌شود و تا پادشاهی شاه عباس کبیر ادامه می‌یابد. زمانی که قزلباشان کم‌کم اعتماد شاه را جلب کرده و حاضرند در راه وطن جان‌فشانی کنند. مذهب شیعه مذهب رسمی کشور است و حکومت با ارزش‌های دینی و ملی اداره می‌شود و همچون تمام فرمانروایی‌ها، نارضایتی درباریان و شورش پسران شاه که قصد جانشینی دارند، سرنوشت کشور را به‌سمت جنگ‌های پی‌درپی و حضور بیگانگان در کشور می‌برد‌.

فضاسازی و لوکیشن

یکی از جذابیت‌های کتاب این است که نویسنده توانسته به‌زیبایی و با دقت شهرهای ایران و فضا و معماری دوران صفویه را تصویرسازی کند. همچنین توصیف ظاهر شخصیت‌ها، آرایش جنگی و جنگاوری‌های سربازان، بیان جزئیات سلاح‌های جنگی حتی پوشش و لحن و حرکات سپاهیان دشمنان کاملاً در خدمت کشش داستانی است و به فهم شرایط و اوضاع اجتماعی و سیاسی عصر صفویه کمک می‌کند. برای نمونه تصویری که از کوچه‌پس‌کوچه‌های خلوت و غم‌زده‌ی تبریز پس از تصرف به دست عثمانی‌ها می‌سازد، خود نشان‌دهنده‌ی ناامیدی و فضای تاریک و سنگین حاکم بر شهر است.

هدف و پیام اصلی کتاب ده نفر قزلباش

آشنایی با گذشته‌ی پرافتخار ایران: مسرور در این اثر قصد دارد دوران صفویه را که باشکوه‌ترین دوران تاریخ ایران می‌داند به خوانندگان معرفی کند و با یادآوری این دوران مردم را به آینده امیدوار کند.
دعوت به میهن‌پرستی: نویسنده از ابتدای رمان دائماً بر ایران‌دوستی تأکید کرده و وطن‌پرستی را اصل اول پیروزی کشور بر بیگانگان می‌داند.
اطاعت از فرمان شاه و حفظ وحدت: به نظر می‌رسد باتوجه به بستر تاریخی که رمان منتشر شده و اشغال ایران به دست متفقین و ظهور گروه‌ها و احزاب مختلف در دهه‌ی بیست شمسی، مسرور در تلاش بوده که در قالب روایتی تاریخی و داستانی بیان کند که اطاعت از شاه و یکپارچگی اقوام مختلف در آخر به پیروزی ایران بر دشمنان داخلی و خارجی منجر می‌شود.
حفظ ارزش‌های ملی و مذهبی: در جای‌جای رمان نویسنده به وقایع و حوادثی در تاریخ صفویه اشاره می‌کند که یکپارچگی ملی و دینی به پیروزی و حفظ کشور کمک کرده است و معتقد است هیچ‌چیز بالاتر از وطن و پایبندی به دین نیست.

ژانر و سبک نگارش

ده نفر قزلباش رمانی تاریخی است که با نثری حماسی و شاعرانه و درعین‌حال ساده و عامیانه روایت‌گر دوران صفویه یکی از مهم‌ترین و پرفرازونشیب‌ترین دوران تاریخ ایران است. آنچه به این رمان درون‌مایه‌ای حماسی می‌دهد به‌کارگیری عنصر میهن‌پرستی، حفظ ارزش‌های ملی و دینی، اغراق در توصیف نبردها و جنگاوری‌های قزلباشان و وجود قهرمان‌ها و ضد قهرمان‌هاست.

روایت و زاویه دید

راوی این رمان سوم‌شخص و دانای کل است. تمام اتفاقات و گفت‌وگوهای میان شخصیت‌ها، توصیف مناظر و جنگ‌ها از دیدگاهی سوم‌شخص روایت شده و گاهی شاهد ردپای خود نویسنده و دیدگاه‌های او در خلال رمان هستیم.

انگیزه حسین مسرور از نوشتن رمان

حسین مسرور نگارش این رمان را در شهریور سال ۱۳۲۰ آغاز کرده است، یعنی روزهای پرتب‌وتاب و ملتهبی که متفقین ایران را اشغال کرده‌اند و مردم امیدی به بهبود اوضاع و حکومت ندارند. او به‌دلیل تسلطی که به تاریخ عصر صفویه داشته، توانایی برجسته‌اش در روایت رمان تاریخی و به‌منظور تقویت روحیه‌ی وطن‌پرستی و یادآوری گذشته‌ی پرافتخار ایران تصمیم به نوشتن رمانی درباره‌ی دوران صفویه و انتشار آن گرفته است.

بازخوردها و نقدهای ادبی

از زمان انتشار این رمان به‌صورت پاورقی در دهه‌ی بیست تا به امروز منتقدان زیادی این رمان را اثر برجسته‌ای در تاریخ ادبیات معاصر ایران دانسته‌اند و برخی حتی نویسنده را بزرگ‌ترین نویسنده‌ی داستان‌های تاریخی و این اثر را مهم‌ترین اثر نام‌گذاری کرده‌اند. برای نمونه محمدعلی سپانلو و حسن میرعابدینی معتقد بوده‌اند که تسلط مسرور بر این دوره‌ی تاریخی و توانایی او در شخصیت‌پردازی و بیان اوضاع سیاسی و اجتماعی باعث شده او بزرگ‌ترین نویسنده‌ی رمان‌های تاریخی باشد.

اهمیت ادبی و جایگاه اثر

رمان ده نفر قزلباش هم ازلحاظ اشاره به حوادث مهم تاریخی و پوشش‌دهی وقایع و هم استفاده از زبانی شاعرانه و حماسی و درعین‌حال ساده و نزدیک به زبان دوران صفویه در میان کتاب‌های این دسته اهمیت به‌سزایی دارد. مسرور در نگارش این اثر بسیار از شاهنامه تأثیر گرفته و به‌خوبی توانسته عناصر داستانی و مشخصه‌های یک اثر حماسی را منتقل کند. به‌ همین دلایل این رمان در تاریخ ادبیات و سبک نویسندگی جایگاه ویژه‌ای داشته و پژوهش‌های گوناگونی هم درباره‌ی زبان و نثر این رمان انجام گرفته است، همچنین میزان تطابق این رمان با حوادث تاریخی، این کتاب را به یکی از منابع مهم مطالعه‌ی تاریخ دوران صفویه نیز تبدیل کرده است.

تأثیر فرهنگی و اقتباس‌ها از کتاب ده نفر قزلباش

رمان ده نفر قزلباش به دلیل شخصیت‌پردازی‌های قوی، توصیف‌های زیبا و دقیق از افراد و موقعیت‌ها و شرح نبردها ظرفیت‌های بسیاری دارد تا به یک اثر نمایشی جاودان تبدیل شود. با اینکه تابه‌حال از این رمان به‌صورت مستقیم اثری ساخته نشده است اما در سال ۱۴۰۵ حسن فتحی کارگردان آثار تاریخی و عاشقانه به سراغ این رمان آمده و با اقتباس از این اثر سریالی به نام «ده پهلوان» را کلید زده که تا نیمه‌های سال هم در مراحل تولید آن است.

تأثیر اجتماعی

این رمان علاوه‌بر اینکه اثری برجسته در زمینه‌ی ادبی و فرهنگی است، ازنظر اجتماعی و تأثیر بر جامعه هم جایگاه ویژه‌ای دارد. خوانندگان با مطالعه و تأمل در این رمان با اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی دوران صفویه آشنا می‌شوند و پیامدهای اجتماعی و سیاسی وطن‌پرستی و پایبندی به ارزش‌ها را در سرنوشت کشور به‌صورت واقعی و با استناد به حوادث پیش‌آمده درک می‌کنند.

جمع‌بندی

مسرور در قالب رمانی تاریخی خواننده را به دوران صفویه می‌برد، دورانی که شاید کمتر به تمام ابعاد آن پرداخته شده و گاهی در سیر وقایع دیگر تاریخی نادیده گرفته شده است. او را با آداب‌ورسوم مردم، اوضاع سیاسی، اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی ایران صفوی آشنا می‌کند و مفاهیمی چون وطن‌پرستی، عشق، تعهد و حفظ ارزش‌ها را یادآوری می‌کند. علاوه‌بر توصیف جنگ‌ها و شکست‌های متعدد این دوران، بر دلاوری‌ها و شهامت سربازان و امید و استقلال ایران بارها تأکید می‌کند. مخاطبانی که می‌خواهند با نگاهی تازه و از دریچه‌ی چشم و قلم یک نویسنده و شاعر با تاریخ آشنا شوند، خوانندگانی که شخصیت‌پردازی و توصیف‌های جزئی مکان‌ها و افراد و مناظر به‌اندازه‌ی دانستن تاریخ برایشان اهمیت دارد و در مجموع خوانندگانی که از مطالعه‌ی اثری حماسی و پرکشش لذت می‌برند، ده نفر قزلباش انتخاب مناسبی است.

طاقچه دریچه‌ای است به دنیای کتاب‌های الکترونیکی و صوتی؛ جایی که با یک کلیک، به دنیایی از داستان‌ها، دانش و تجربه‌های تازه قدم می‌گذارید. هر زمان و هرجا که بخواهید، می‌توانید کتاب دلخواهتان را در فروشگاه کتاب طاقچه پیدا کنید و بی‌درنگ مشغول خواندن شوید. لذت یک کتابخانه‌ی همیشه در دسترس را با خرید کتاب در طاقچه تجربه کنید!