نقد کتاب روباه‌تر از روباه؛ راهنمای فریب نخوردن!

فریب‌خوردن معمولاً در ذهن ما به کلاهبرداری‌ها و دروغ‌های بزرگ معنا می‌شود، اما فریب‌کاری هزاران چهره‌ی آشکار و پنهان دارد، گاهی ممکن است با همدلی همراه باشد و حتی گاهی با تمجید و عشق! همه‌ی ما در زندگی بارها و بارها فریب می‌خوریم و حتی گاهی فریب می‌دهیم. حتما برایتان پیش آمده تحت تاثیر فردی تصمیم‌تان تغییر کند و انتخاب‌هایی داشته باشید که بعدها باعث پشیمانی‌تان می‌شوند، در این شرایط بی‌اینکه بدانید فریب خورده‌اید! کتاب «روباه‌تر از روباه»، نوشته‎ی ایتو جی. گریفیث پرده از چهره‌های پنهان فریب برمی‌دارد و به ما کمک می‌کند نگاهی به مسیر زندگی‌مان بیندازیم و ببینیم در چه موقعیت‌هایی مورد فریب و دستکاری ذهنی قرار گرفته‌ایم. در واقع این کتاب راهنمای شناخت روش‌های مختلف فریبکاری و دستکاری روانی است و با مثال‌های تاریخی، عینی و ملموس به خواننده کمک می‌کند ردپای فریب را در زندگی شخصی، کاری و اجتماعی بشناسد و راه‌های نفوذ را بر افراد فریبکار ببندد.

نقد کتاب روباه‌تر از روباه

روباه تر از روباه

نویسنده: ایتو جی. گریفیث

مترجم: فاطمه پهلوانی

انتشارات: انتشارات ارمغان گیلار

آدم‌ها از همان ابتدا متوجه شدند بدون تعاملات انسانی نمی‌توانند زندگی را پیش ببرند. تعاملاتی که در دوره‌ی ما به پیچیده‌ترین شکل ممکن رسیده‌اند. ما امروز از کانال‌های بسیاری با افراد تعامل داریم؛ در زندگی شخصی و کاری، در فضاهای عمومی و در شبکه‌های اجتماعی. بنابراین به شکل‌های مختلفی در معرض فریب‌کاری هستیم. کتاب «روباه‌تر از روباه» راهنمای دست‌گذاشتن روی الگوهای رایج فریب‌کاری و بررسی شکل‌های آن با چهار نمونه‌ی تاریخی از جمله طرح مالی پانزی، عقده‌ی ناپلئونی و فریب افکار عمومی در راستای اهداف سیاسی، فریبکاری ماکیاولی و فریب‌کاری اقناعی و اغواگرایانه‌ی کلئوپاترا ما نشان می‌دهد فریب‌کاری چطور ممکن است لباس دلسوزی، علم، همدلی و اعتماد را بپوشد و در ناخودآگاه ما رخنه کند.

مهم‌ترین نقطه‌قوت کتاب دست‌گذاشتن روی مسئله‌ای بسیار رایج و پرتکرار است؛ دست‌کاری روانی به وفور در اطراف ما حضور دارد. وقتی یک اینفلوئنسر اینستاگرامی ما را قانع می‌کند دوره‌ای را بخریم که در راستای اهدافمان نیست، وقتی دوستمان با دلسوزی قانعمان می‌کند در حوزه‌ی مشخصی سرمایه‌گذاری کنیم، وقتی مدیرمان دستاوردهای متعددمان را تقلیل می‌دهد و به ما القا می‌کند کارمند خوبی نیستیم و در هزاران موقعیت متنوع دیگر، در واقع در معرض دست‌کاری روانی قرار گرفته‌ایم؛ بنابراین مطالعه‌ی کتاب به ما کمک می‌کند الگوهای پرتکرار فشار، تهدید، باج‌گیری و القای احساس گناه را تشخیص دهیم و پشت فریب‌کارانه‌ی اتفاق‌های به ظاهر معمولی را بشناسیم. از منظر نویسنده فریب‌کاری دو سمت دارد؛ شکارچی و شکار. شکارچی برای شکارکردن ما می‌تواند طعمه‌های بسیار جذابی را وارد بازی کند، مثل ساختن اعتماد، رویافروشی، دست‌گذاشتن روی نقطه‌ضعف‌ها و… کتاب به ما کمک می‌کند طعمه‌ها را تشخیص بدهیم و بدانیم کدام تصمیم‌ها انتخاب خودمان بوده‌اند و کدام تصمیم‌ها را دیگران در پشت پرده و در راستای منافع خودشان برایمان گرفته‌اند.

باوجوداین، نباید از این مسئله غافل ماند که روباه‌تر از روباه صرفا تفسیری مقدماتی از فریب‌کاری و دست‌کاری روانی است و قرار نیست راهکارهای علمی و تخصصی ارائه دهد. در واقع کتاب در حجم نسبتا کم خود، صرفا تا تشخیص فریب پیش می‌رود و راهکارهایی ساده و مقدماتی ارائه می‌دهد. همچنین نمونه‌های تاریخی مطرح‌شده در کتاب اگرچه مسئله را تا حد خوبی می‌شکافند، اما لزوما با تمامی موقعیت‌های فریب انسان امروزی انطباق ندارند. باوجوداین، مطالعه‌ی این کتاب به ما کمک می‌کند در عصر انفجار دست‌کاری روانی، با هوشیاری بیشتری تعاملات اجتماعی‌مان را پیش ببریم و کمتر در معرض سوءاستفاده قرار بگیریم.

نقاط قوت کتاب

مطرح‌کردن مسئله‌ای رایج و پرتکرار: فریب تنها از سمت غریبه‌ها اتفاق نمی‌افتد، گاهی ما به صورت ناخودآگاه از سمت نزدیک‌ترین افراد مورد دستکاری روانی قرار می‌گیریم؛ بنابراین شناختن اشکال مختلف فریب‌کاری مهارتی بسیار مهم است که فصل جدیدی در روابطمان آغاز می‌کند.
زبان ساده و قابل فهم و حجم کم: کتاب زبانی ساده و غیرتخصصی دارد و با تعداد صفحات کم‌، در یک نشست قابل مطالعه است.
مطرح‌کردن مثال‌های تاریخی: پرداختن به مسائلی مانند طمع در طرح پانزی که در واقع همان رویافروشی مالی است یا مطرح‌کردن ولع قدرت در داستان ناپلئون و فریب گروه زیادی از مردم برای خاموش‌کردن اعتراض‌های آن‌ها و… باعث می‌شود ما در دل داستان‌های تاریخی واقعی ببینیم فریب چه شیوه‌هایی دارد.
افزایش هوشیاری و آگاهی: بعد از مطالعه‌ی این کتاب خواننده نگاه موشکافانه‌تری به تصمیم‌هایش دارد و می‌تواند انواع تاثیرگذاری دیگران بر حافظه و قدرت تصمیم‌گیری‌اش را بشناسد و مورد فشار، تهدید، سوءاستفاده عاطفی و اصرارهای غیرمنطقی قرار نگیرد.
تفکیک رفتارهای معدود از الگوهای تکراری: هر انسانی ممکن است در زندگی گاهی روی ما اثر بگذارد یا در موقعیت‌هایی باعث فشار و تغییر تصمیماتمان شود؛ باید توجه کنیم که تمامی این رفتارها لزوما به معنای فریب نیستند بلکه فریب در بیشتر مواقع یک الگوی تکراری است.

نقاط ضعف کتاب

محدودشدن به چند مثال تاریخی: اگرچه مثال‌های تاریخی کتاب باعث تشریح بهتر موضوع می‌شوند، اما لزوما تمامی شکل‌های فریب را دربرنمی‌گیرند و تمامی موقعیت‌های زمانه‌ی ما را پوشش نمی‌دهند.
غالب‌شدن مثال‌ها بر تحلیل‌ها: بخش زیادی از کتاب به روایت مثال‌ها اختصاص داده شده و تنها فصل پنجم به راهکارها و مراقب در مقابل فریب پرداخته است؛ این مسئله باعث شده کتاب در مواقعی برای خواننده خسته‌کننده باشد.
فقدان پشتوانه‌ی علمی و پژوهشی مشخص: اگرچه کتاب روباه‌تر از روباه این روزها بسیار پرطرفدار است و نقل محافل شده، اما باید دقت داشته کتاب بیشتر تجربه‌محور و حتی روایی است و لزوما بر پژوهش علمی معتبری تکیه نزده است.

مضامین و درونمایه کتاب

در ادامه به بررسی مضامین این اثر پرداختیم:

چگونه فریب و دست‌کاری روانی را بشناسیم؟

اصلی‌ترین مضمون کتاب شناخت ماهیت فریب‌کاری است؛ نویسنده با مطرح‌کردن موقعیت‌های مختلف به شما نشان می‌دهد فریب‌کاری چیست و چطور بر زندگی شخصی‌مان اثر می‌گذارد.

انگیزه‌های مختلف فریب مانند طمع، قدرت‌طلبی و…

با مطالعه‌ی کتاب یاد می‌گیریم پشت فریب‌کاری‌ها چه انگیزه‌ای پنهان است و این آگاهی به ما کمک می‌کند بهتر با افراد فریب‌کار مواجه شویم و آن‌ها را تشخیص دهیم.

چرا فریب می‌خوریم؟

وجود افراد فریب‌کار مسئولیت شخصی ما در قبال فریب‌خوردن را از بین نمی‌برد. در واقع بخشی از مشکل فریب‌خوردن در نقطه‌ضعف‌های درون ماست که باید به آن‌ها آگاه شویم.

آگاهی در روابط انسانی

کتاب روباه‌تر از روباه به ما کمک می‌کند در روابط انسانی هوشیارتر عمل کنیم و موقعیت‌های فریب‌کاری را از موقعیت‌های دیگر تشخیص دهیم؛ در کار، در روابط دوستانه، در روابط عاشقانه، در روابط خانوادگی، در عرصه‌ی بازاریابی، در تجارت و…

هدف و پیام‌های اصلی کتاب

افزایش آگاهی مخاطب نسبت به فریب‌کاری: فریب‌کارهای ماهر در گام اول می‌کوشند اعتماد شما را جلب کنند و چندین امتیاز به شما بدهند تا شکار آماده‌تری باشید؛ بنابراین فریب‌کاری ماهرانه در بیشتر مواقع با تظاهر به همدلی، همراهی، کمک و عشق همراه است.
روش داشتن مرزگذاری سالم: با مطالعه‌ی کتاب روباه‌تر از روباه یاد می‌گیریم فریب‌کاری تا چه حد و به چه شکل به شکار آسیب می‌زند و در نتیجه می‌توانیم با گذاشتن مرزهای سالم بین خودمان و دیگران جلوی باج‌خواهی، تهدید، فشار و سوءاستفاده را بگیریم و به موقع نه بگوییم.
رسیدن به شناخت بهتر از خود به‌عنوان مهم‌ترین راه دورماندن از فریب: فریب در اکثر مواقع از نقاط ضعف ما سوءاستفاده می‌کند؛ از ترس ازدست‌دادن، از رویاهایی که به نظرمان بسیار دور هستند، از تاییدطلبی و موارد متعددی که باعث می‌شوند طعمه‌ی خوبی برای شکارچیان باشیم.
شناخت شکل‌های مختلف فریب: فریب‌کاری لزوما به فرد آسیب نمی‌زند و گاهی با دلسوزی اتفاق می‌افتد؛ مثل پدر و مادری که فرزندشان را برای داروخوردن فریب می‌دهند. بااین‌حال شناختن شکل‌های مختلف فریب به ما کمک می‌کند سازوکار تغییر مسیر ذهنی خودمان را بهتر بشناسیم.
مرزگذاری بین آگاهی و بدبین بودن: مراقبت از خودمان در مقابل فریب‌کاری به این معنا نیست که به دیگران بدبین باشیم و از روابط فاصله بگیریم؛ کتاب با آگاه‌کردن ما نسبت به موقعیت‌های فریب کمک می‌کند آگاهانه از کنار این موقعیت‌ها رد شویم و بدانیم کدام تصمیم‌ها حاصل افکار خودمان و کدام نتیجه القای دیگران است.

ژانر و سبک نگارش

روباه‌تر از روباه در گروه کتاب‌های روانشناسی عمومی و خودیاری قرار می‌گیرد و برای خوانندگان عمومی نوشته شده است. کتاب نثر ساده، روان و خوش‌خوانی دارد و در پنج فصل نوشته شده که چهار فصل آن به چهار مثال تاریخی و چهار شکل فریب می‌پردازند و فصل پنجم شامل روش‌های مقابله با فریب‌کاری است. مطالب کتاب بیشتر تحلیلی و تجربه‌محور هستند و برداشت نویسنده از شخصیت‌ها و اتفاق‌های تاریخی را بیان می‌کنند و به منابع علمی یا پژوهش‌های مستند تکیه ندارند.

در مجله‌ی طاقچه بخوانید:

معرفی کتاب‌های روانشناسی که زرد نیستند

انگیزه گریفیث از نوشتن این کتاب

گریفیث در کتاب جنجالی‌اش مشخصا می‌خواهد به خوانندگان نشان دهد فریب تا چه حد در حوزه‌های مختلف مانند سیاست، اقتصاد، بازاریابی و روابط مختلف انسانی نفوذ دارد و انسان همیشه آماج انواع طعمه‌هاست تا واقعیت‌ها را نه آن شکلی که هستند، بلکه آن شکلی که فریب‌کاران می‌خواهندْ ببیند. در واقع کتاب نمی‌خواهد روش‌های فریب‌کاری را به خواننده آموزش دهد و او را به روباهی روباه‌تر از روباه‌ها تبدیل کند، بلکه تنها راهنمای تشخیص روباه‌هایی است که لباس بره پوشیده‌اند.

تأثیر اجتماعی

امروز در شبکه‌های اجتماعی کتاب روباه‌تر از روباه اثری داغ و جنجالی است. مروج‌های کتاب این کتاب را به مخاطبان توصیه می‌کنند و به آن‌ها نشان می‌دهند چطور هر روز در خطر فریب‌خوردن هستند. به همین دلیل روباه‌تر از روباه اثری پرفروش شده و محتواهای زیادی با اشاره به آموزش‌های آن تولید می‌شود که می‌توانند تا حدی بر فریب‌های پرتکرار اثرگذار باشند و مخاطبان را آگاه‌تر کنند.

جمع‌بندی

«کتاب روباه‌تر از روباه: چگونگی مواجهه با افراد فریب‌کار و دغل‌باز» برای خوانندگانی مناسب است که می‌خواهند از دام‌های متعدد فریب چه در زندگی شخصی و چه در زندگی اجتماعی و سیاسی در امان بمانند. اثری ساده و پرکاربرد که می‌تواند مقدمه‌ای بر این شناخت باشد که جهان اطراف چطور نگاه ما را به چیزها تغییر می‌دهند و چطور ممکن است بی‌آنکه بدانیم، به مهره‌های بازی دیگران تبدیل شده باشیم. البته نباید فراموش کرد که کتاب اثری عمومی و مقدماتی است و نباید به امید یک کتاب تخصصی در مورد دست‌کاری روانی به سراغ آن برویم.