معرفی کتاب شازده کوچولو اثر انتوان دوسنت اگزوپری

بررسی و نقد کتاب شازده کوچولو اثر آنتوان دوسنت اگزوپری

داستان شازده کوچولو (The Little Prince) اولین بار در سال ۱۹۴۳ منتشر شد. کمتر کتابی در جهانی‌شدن و پیونددادن آدم‌ها از فرهنگ‌ها، جغرافیا و نسل‌های مختلف به گرد شازده کوچولو رسیده است. فرقی ندارد چند سالتان است و کجای کره زمین زندگی می‌کنید، به هر حال شازده کوچولو برایتان و برای آدم‌های اطرافتان نامی آشناست و یادآور زندگی به معنای واقعی آن.

آنتوان دوسنت اگزوپری نویسنده‌ی فرانسوی این اثر، خلبان ارتش بود و با وجود زندگی در دل جنگ و آشوب، ذهنی خیال‌پرداز داشت. او در شازده کوچولو داستان خلبانی را روایت می‌کند که هواپیمایش در یک بیابان سقوط کرده و ناگهان پسرک کوچکی را روبه‌رویش می‌بیند؛ پسرکی موطلایی که از اخترک b-612 به زمین آمده و یک دنیا سوال دارد.

از محبوبیت بی‌مانند شازده کوچولو بسیار گفته‌اند؛ منتقدان بزرگ در دوره‌های مختلف در مورد آن نوشته‌اند و موضوع اقتباس آثار هنری متعدد و پژوهش‌های علمی فراوان بوده است. اما در این یادداشت از طاقچه می‌خواهیم بگوییم که شازده کوچولو چطور پیوندی چنین مستحکم بین نسل‌ها و گروه‌های مختلف بنا کرده و چگونه به اثری بدون تاریخ انقضا تبدیل شده است؟ چه مفاهیمی در دل کتاب پنهان‌اند که باعث شده در هر عصری از محبوب‌ترین و پرخواننده‌ترین آثار باشد؟ چطور هر کسی در هر شرایطی بخشی از خودش را در دل این افسانه مدرن پیدا می‌کند؟

نقد کتاب شازده کوچولو

شازده کوچولو

نویسنده: آنتوان دوسنت اگزوپری

مترجم: مریم صبوری

انتشارات: کتاب کوله پشتی

شازده کوچولو تلنگری برای به‌یادآوردن زندگی‌ است. این همان رازی است که داستان پسرک موطلایی را تبدیل به آینه‌ای کرده تا هر کسی خودش را در آن ببیند و پیدا کند. داستان ساده سفر پسرک به سیاره‌ی زمین، داستان به‌یادآوردن چیزهای ساده ولی مهمی است که در جریان شلوغ زندگی گاهی به فراموشی سپرده می‌شود. گاهی در احاطه‌ی شلوغی‌های زندگی، در بین تقلاهای بی‌پایان خود زندگی را از دست می‌دهیم. در واقع آنقدر به دنبال زندگی می‌دویم که گاهی از آن عبور می‌کنیم و دیگر یادمان نمی‌آید وقتی کودک بودیم چطور جهان برایمان یک راز بسیار بزرگ بود. شازده کوچولو درست در همین نقطه از راه می‌رسد و از ما می‌پرسد: آیا ما واقعا معنای زندگی را می‌دانیم؟

یکی از مهم‌ترین ویژگی کتاب این است که اگزوپری برای پرداختن به مفاهیم عمیق و بزرگ زندگی نه سراغ پیچیده‌گویی و فلسفه رفته و نه شعار داده، بلکه در دل قصه‌ای بسیار ساده و حتی کودکانه به مخاطبش تلنگر می‌زند. شازده کوچولو روایت سفرهای کودکی موطلایی به سیاره‌هاست، اما او به هر سیاره‌ای که می‌رود، بخشی از جهان بزرگسالان را به چالش می‌کشد. پادشاهی مستبد که به دنبال رعیت می‌گردد، مرد خودشیفته‌ای که تنها به دنبال تحسین‌شدن است، تاجری که فقط مشغول محاسبه و شمردن ستاره‌هاست. هرکدام از این افراد بخشی از ما انسان‌های مدرن و بزرگسال را تعریف می‌کنند که فراموش کرده‌ایم چه کسی هستیم و چه زمان محدودی در اختیار داریم. اگزوپری با داستان ظاهرا کودکانه‌اش نگاه ما را به جهان جلب می‌کند؛ به مفاهیمی چون عشق، دوستی، وفاداری، رهایی و لذت‌بردن از طبیعت و جهان.

رابطه‌ی شازده کوچولو با گلش نیز روایتی از عشق است. گلی که هیچ تفاوتی با سایر گل‌های دنیا ندارد، اما برای شازده کوچولو یگانه می‌شود چون به قول روباه عمری را صرف او کرده. عشق شازده کوچولو و گل یکی از بهترین بخش‌های کتاب است؛ شازده کوچولو با فاصله‌گرفتن از گلش بار دیگر او را می‌‌شناسد و به سمتش برمی‌گردد.

در واقع اگزوپری که جنگ جهانی را از سر می‌گذراند، با نوشتن رمان شازده کوچولو سعی کرده انسان گم‌شده در جهان تاریک بزرگسالی را به سمت تخیل دنیای کودکی سوق دهد؛ تخیل همان جادویی است که می‌تواند نجات‌بخش انسان باشد. شازده کوچولو با سوال‌های به‌ظاهر ساده‌اش از خلبان ارزش‌های زندگی را به چالش می‌کشد و توجه مخاطب را به هویت گم‌شده، به آن بخش خاک‌گرفته و هنوز کودک درونش جلب می‌کند. زبان شاعرانه و سرشار از تخیل نویسنده و شخصیت‌پردازی به‌یادماندنی شازده کوچولو باعث شده رمان جدا از حرف‌های مهمی که در دل دارد، قصه‌ای پرکشش نیز به مخاطب ارائه کند و شاید به همین دلیل است که برای تمام گروه‌های سنی جذابیت بسیاری دارد.

نقاط قوت کتاب

پرداختن به مفاهیم عمیق انسانی در دل داستانی ساده: عشق، دوستی، تعهد، تماشای زیبایی‌های جهان و غرق‌نشدن در سرعت زندگی بزرگسالی مفاهیمی بسیار مهم و پیچیده هستند که در داستان شازده کوچولو به ساده‌ترین شکل ممکن به تصویر کشیده شده‌اند.
برقراری پیوند بین تمام گروه‌های مخاطبان: شازده کوچولو از معدود آثاری است که با داستان زیبا و سرشار از تخیل و نقاشی‌های جذاب هم می‌تواند برای یک کودک داستانی خیال‌انگیز باشد و هم برای یک بزرگسال، روایتی فلسفی درباره‌ی زندگی.
زبانی شاعرانه و به‌یادماندنی: زبان اگزوپری در شازده کوچولو خیال‌پردازانه، لطیف و سرشار از ظرافت است که خوشبختانه در ترجمه‌های خوب اثر نیز منتقل شده است.
جهان‌شمول‌بودن مفاهیم کتاب: عشق، دوستی، قدردانی، بزرگ‌منشی و شور زندگی، محدود به فرهنگ یا دوره‌ی تاریخی مشخصی نیست؛ دقیقا به همین دلیل است که شازده کوچولو تسلیم زمان نمی‌شود و برای هر نسل جذابیت دارد.

نقاط ضعف کتاب

نمادین‌بودن رویدادها و شخصیت‌ها: اگرچه داستان شازده کوچولو جذابیت‌های بسیاری دارد اما ممکن است نمادین‌بودن بیش از حد شخصیت‌ها و رویدادها باعث شود داستان برای بعضی از بزرگسال‌ها شعاری و خسته‌کننده به نظر برسد.
ساده‌سازی بیش از حد برخی مفاهیم: اگرچه شازده کوچولو می‌کوشد مخاطبش را به خوب‌دیدن و خوب زندگی‌کردن سوق دهد، اما زندگی همیشه همینقدر ساده نیست. کتاب دشواری‌های زندگی بزرگسالی را نادیده می‌گیرد و ممکن است در مواقعی بسیار ساده‌انگارانه به نظر برسد.
نادیده‌گرفتن تفاوت‌های اجتماعی: داستان اگزوپری حکم‌های قطعی صادر می‌کند و در این مسیر تفاوت‌های اجتماعی و مسیرهای متفاوت انسان‌ها در شرایط متفاوت را نادیده می‌گیرد. به طور مثال، زندگی برای انسان‌ها در زمان‌ها و کشورهای مختلف به یک شکل پیش نمی‌رود!

بخشی از کتاب صوتی شازده کوچولو را بشنوید.

شازده کوچولو

نویسنده: آنتوان دوسنت اگزوپری

گوینده: جمعی از گویندگان

انتشارات: انتشارات نگاه

شخصیت‌های اصلی و نقش آن‌ها در داستان

شازده کوچولو: پسرک موطلایی داستان اگزوپری با شال‌گردن محبوبش شخصیت اصلی داستان است که با پرسش‌های ساده ولی مهمش جهان خلبان و در واقع مخاطب را به چالش می‌کشد. او نسبت به زندگی کنجکاو است و با شور و اشتیاقی کودکانه، به دنبال کشف معنای واقعی زندگی از دایره‌ی امن یعنی سیارکش بیرون آمده است.

خلبان: خلبان به‌نوعی نماینده‌ی خود نویسنده یا مخاطب است؛ شخصیت بزرگسالی که در دل یک بحران با شازده کوچولو مواجه می‌شود و پس از آن نگاهش به زندگی تغییر می‌کند. خلبان هنوز معصومیت کودکی‌اش را حفظ کرده و نسبت به جهان و زندگی حساس است.

روباه: شازده کوچولو در سیاره‌ی زمین با روباه روبه‌رو می‌شود و دوستی ارزشمندی بین آن‌ها شکل می‌گیرد. درواقع روباه به‌نوعی نقش آموزگاری دارد و مفاهیمی مثل اهلی‌کردن را به او می‌آموزد. شخصیت روباه در داستان اگزوپری برخلاف کلیشه‌های رایج شخصیتی عمیق، بالغ و دوست‌داشتنی است که معنای عشق و زندگی را می‌داند.

پادشاه: شازده کوچولو بعد از آغاز سفرش در اولین ایستگاه با پادشاه روبه‌رو می‌شود. او ادعا می‌کند حاکمِ همه‌‌ی جهان است اما درواقع فقط خودش در سیاره‌اش سکونت دارد. او درواقع نماینده‌ی افراد مستبدی است که توهم قدرت دارند ولی درواقع جهانشان پوچ و توخالی است.

مرد خودشیفته: مرد خودشیفته نماد آدم‌هایی است که نیازمند تایید دیگران هستند؛ او به مخاطب یاد می‌دهد وابستگی به تعریف و تمجید دیگران چطور می‌تواند ارزش ما را زیر سوال ببرد.

مرد می‌خوار: مرد می‌خوار درواقع نماد انسان‌هایی است که شجاعت روبه‌روشدن با مشکلات را ندارند و به فرار پناه می‌برند.

تاجر: تاجر شخصیتی بسیار آشناست و یادآور تمام آدم‌هایی که زندگی را تسلیم حساب و کتاب کرده‌اند؛ آن‌ها همیشه در حال محاسبه‌اند، بی‌اینکه فرصتی برای لذت‌بردن از داشته‌هایشان داشته باشند.

فانوس‌بان: فانوس‌بان شخصیتی متعهد است که همیشه وظیفه‌اش را به خوبی انجام می‌دهد و چراغ را خاموش و روشن می‌کند. با این حال، او هم در کنار تعهدش می‌تواند نماد انسان‌هایی باشد که صرفا اطاعت می‌کنند و هیچ‌‌وقت برای دانستن معنای پشت پرده کنجکاو نیستند.

جغرافی‌دان: جغرافی‌دان دانش خوبی دارد اما هیچگاه خودش زندگی را لمس نمی‌کند. اگرچه دانش بسیار ارزشمند است، اما تجربه، عیار دیگری دارد و دانش بدون تجربه شبیه زندگی‌کردن در یک قوطی شیشه‌ای است.

گل رز: او ظاهری شبیه همه‌ی گل‌های دنیا دارد، ولی برای شازده کوچولو یگانه است چون برایش عمر، عشق و وقت صرف کرده! در واقع ارزش گل در سرمایه‌ی عمر و عشق خلاصه شده و همین از تمام گل‌های جهان مجزایش می‌کند.

مضامین کتاب؛ شازده کوچولو چه چیزهایی را یادمان می‌اندازد؟

زندگی کنیم!: زندگی‌کردن اصلی‌ترین و مهم‌ترین مضمون کتاب شازده کوچولو است؛ به شکلی که بعد از مطالعه‌ی آن از خودتان می‌پرسید آخرین باری که یک گل سرخ را بو کرده‌اید کی بود؟ آخرین باری که برای خودتان زندگی کردید، آخرین باری که از چیزی لذت بردید، زیر باران قدم زدید یا به پرنده‌ها چشم دوختید.
در دام بزرگسالی نیفتیم!: بزرگسالی نباید پایان تخیل، خیال‌پردازی و لذت‌بردن از زندگی باشد. شاید ما مثل پادشاه تشنه‌ی قدرت باشیم، شاید مثل تاجر همیشه در حال حساب و کتابیم، شاید مثل جغرافی‌دان هیچ‌وقت جرئتِ زدن به دل زندگی را نداریم و… کتاب باعث می‌شود بخش‌هایی از خودمان را ببینیم که در دام‌های بزرگسالی افتاده‌اند.
عشق همیشه ساده نیست: عشق بین شازده کوچولو و گل رز به ما یاد می‌دهد عشق همیشه با روزهای خوش همراه نیست، عشق درواقع تاب‌‌آوردن روزهای ناخوشی و وفادارماندن به کسی است که اهلی‌اش کرده‌ایم. عشق در این کتاب با صبوری، ازخودگذشتگی و مسئولیت تعریف می‌شود و معشوق نیز فردی آسمانی نیست، بلکه فردی معمولی است که به دلیل معجزه‌ی عشق از سایر آدم‌های دنیا مجزا می‌شود.
زندگی همین جاست: یکی دیگر از مفاهیم مهم کتاب شازده کوچولو، سوق‌دادن مخاطب به سمت دیدن زیبایی‌های ساده زندگی‌ است. تماشای ستارگان، قدم‌زدن، گفت‌وگوکردن و تمام داشته‌هایی که هیچوقت آن‌ها را ندیده‌ایم.

زمان رمان و بستر تاریخی کتاب

رمان شازده کوچولو سال ۱۹۴۳ در یکی از تاریک‌ترین دوره‌های تاریخ، در بحبوحه‌ی جنگ جهانی در آمریکا منتشر شد. اگزوپری فرصت نکرد چاپ کتاب در زادگاهش یعنی فرانسه را ببیند اما شازده کوچولو بعد از خالقش به اوج شهرت و محبوبیت رسید و برای همیشه در تاریخ ماندگار شد. اگزوپری به‌عنوان یک خلبان تبعیدی و دور از وطن، جنگ، افسارگسیختگی و رنج را با تمام وجود تجربه می‌کرد، شاید به همین دلیل دست به نوشتن کتابی زد که تلنگری به انسان بزند و او را به آغوش زندگی برگرداند و به یاد بخش‌های خوب و ارزشمند انسان‌بودن بیندازد.

اگرچه خود داستان شازده کوچولو زمان خاصی ندارد و در فضایی فانتزی روایت می‌شود، اما ردپای رنجی که نویسنده از زیستن در زمانه‌ی جنگ متحمل می‌شد، در به تمسخر گرفتن جهان توسط شازده کوچولو پیداست. درواقع به‌‌‌‌زعم بسیاری، شازده کوچولو خود اگزوپری و گل رز همسر او کنسوئلو است.

آنتوان دو سنت اگزوپری پیش از چاپ‌شدن شازده کوچولو در کشورش فرانسه در آسمان‌ها ناپدید شد. شصت سال بعد، لاشه‌ی هواپیما را از دریای مدیترانه پیدا کردند، وقتی شازده کوچولو به شهرتی فراوان رسیده بود و اگزوپری را تبدیل به نامی ابدی کرده بود.

فضاسازی و لوکیشن

داستان شازده کوچولو در فضاهای متعددی روایت می‌شود؛ از سیارک‌ها گرفته تا بیابانی در سیاره زمین. بااین‌حال هیچکدام از مکان‌ها با جزئیات معمول یک مکان توصیف نمی‌شوند و درواقع انگار هر مکان تنها فضایی برای به‌تصویرکشیدن گروه مشخصی از انسان‌هاست. انتخاب بیابان به‌عنوان فضای فرود شازده کوچولو روی سیاره‌ی زمین می‌تواند در خدمت دوری از شلوغی شهرها و مدرنیته باشد. درواقع داستان اگزوپری داستانی برای رسیدن به آرامش و سکوت است و بیابان برای این مفهوم فضای مناسبی به شمار می‌آید.

ژانر و سبک نگارش شازده کوچولو

شازده کوچولو درواقع داستانی فانتزی و نمادین است که در دلش مفاهیم فلسفی متعددی را مطرح می‌کند. بسیاری شازده کوچولو را یک اثر اگزیستانسیال دانسته‌اند و بسیاری دیگر آن را با نظریه‌های فیلسوف‌هایی مانند یونگ تطبیق داده‌اند. اگزوپری در داستانش از زبانی شاعرانه و نقاشی‌هایی بسیار شاعرانه بهره گرفته است، اما در لایه‌های داستان مفاهیم مهمی استخراج می‌شوند که دغدغه‌ی مشترک بشری در تمام طول تاریخ بوده‌اند.

در مجله‌ی طاقچه بخوانید:

شازده کوچولو را با صدای کدام گوینده بشنویم؟

روایت و زاویه دید

شازده کوچولو روایتی خطی دارد و از زاویه‌ی دید خلبان پیش می‌رود. انتخاب خلبان به‌عنوان واسطه‌ای بین جهان شازده کوچولو و جهان واقعی انتخاب هوشمندانه‌ای است که به ما کمک می‌کند هر دو سمت را به‌خوبی ببینیم. شازده کوچولو در روایت با وجود زبان شاعرانه و تعابیر احساسی فراوان ریتم مناسبی دارد و مخاطب را خسته نمی‌کند؛ همچنین استفاده از نقاشی‌ها به بار فانتزی و جذابیت داستان افزوده است.

انگیزه اگزوپری از نوشتن این رمان

همانطور که گفته شد، اگزوپری خلبان ارتش بود و پیش از جنگ زندگی بسیار خوبی داشت؛ جنگ همه‌چیز را در هم کوبید و او را از کشورش دور کرد. همین رنج‌های ممتد باعث نگاه انتقادآمیز او به جامعه‌ی بشری شدند. شازده کوچولو با داستان فانتزی و جذابش درواقع نقدی است بر جهان بزرگسال‌ها. اگزوپری می‌خواست بداند کودکانی که وقتی همدیگر را می‌بینند خیلی ساده دست دوستی به هم می‌دهند و به جزئیات جهان توجه دارند، چطور در بزرگسالی تبدیل به افرادی می‌شوند که جنگ به راه می‌اندازند و آدم‌های بسیاری را می‌کشند؟ درواقع شازده کوچولو وجدان بیداری است که به فراموشی سپرده شده و اگزوپری می‌خواهد آن را زنده کند.

اهمیت ادبی و جایگاه اثر

وقتی اگزوپری در شرایط روحی نامساعدی شازده کوچولو را به دنیا هدیه می‌داد، شاید خودش هم گمان نمی‌کرد اثرش چنین سرنوشتی داشته باشد. شازده کوچولو بعد از کتاب مقدس بیشترین خواننده را دارد، به تمام کشورهای دنیا سفر کرده، به زبان‌های بسیاری ترجمه شده و در بین آثار داستانی سرآمد است. رمان به‌مرور زمان به شهرتی باورنکردنی رسید و از مرزهای جغرافیایی، فرهنگی و سنی و… عبور کرد و تبدیل به یکی از مشهورترین و خوانده‌ترین آثار داستانی دنیا شد و حتی پا از دنیای کتاب‌ها فراتر گذاشت و عروسک شد، کارتون شد، انیمیشن شد و سر از کتاب‌های درسی و حتی طرح لباس‌ها درآورد. دانشنامه‌ی بریتانیکا شازده کوچولو را افسانه‌ی مدرن دانست و روزی ۲۹ ژوئن به‌عنوان روز جهانی شازده کوچولو نام گرفت.

تأثیر فرهنگی و اقتباس‌های شازده کوچولو

همانطور که گفته شد، شازده کوچولو به‌عنوان یک شخصیت محبوب جهانی بارها و بارها به شکل‌های مختلف مورد اقتباس قرار گرفت و روی محصولات مختلف فرهنگی و حتی لباس‌ها چاپ شد. از جمله مهم‌ترین اقتباس‌های این اثر می‌توانیم به موارد زیر اشاره کنیم:

تولید اولین فیلم انگلیسی اقتباسی از این کتاب با کارگردانی استنلی دانن (Stanley Donen) در سال ۱۹۷۴
تولید انیمیشن سه‌بعدی شازده کوچولو با کارگردانی مارک آزبرن (Mark Osborne) در سال ۲۰۱۵

همچنین شازده کوچولو بارها و بارها روی صحنه‌ی تئاتر اجرا شده و به شکل‌های مختلفی الهام‌بخش آثار هنری متعددی بوده است.

تأثیر اجتماعی

شازده کوچولو با داستان بی‌نظیرش، با نقاشی‌های ساده و جذابش و با روایت پرکشش از مرز یک اثر هنری گذشته و تبدیل به‌نوعی فرهنگ عمومی شده است. دیگر برای تمام مردم جهان اهلی‌کردن مفهومی آشناست و پسرکی موطلایی با شال‌گردن همان شازده کوچولوی کنجکاو و عاشق زندگی را به یاد می‌آورد. در فرهنگ عمومی مردم این کتاب به‌عنوان اثری شاعرانه شناخته شده که برای تلنگرزدن به بزرگسالان و لذت‌بردن از زندگی بی‌نظیر عمل می‌کند.

نکات جالبی که درباره‌ی کتاب شازده کوچولو باید بدانیم

اگزوپری تمامی نقاشی‌های رمان شازده کوچولو را خود کشیده است.
بعضی معتقدند شازده کوچولو الهام‌گرفته از داستان پری دریایی کوچک، اثر هانس کریستین اندرسن است.
اگزوپری، در طول سفرهایش نقص فنی و پرواز در صحرای آفریقا را تجربه کرده است و کاملا با فضای خلبانی آشناست.
اگزوپری حاضر نشد به نیروی هوایی سلطنتی رهبر فرانسه بپیوندد، برای همین، تبعیدی خودخواسته داشت و شازده کوچولو را در آمریکا نوشت.
هواپیمای اگزوپری یک سال پیش از انتشار شازده کوچولو در فرانسه به شکل مشکوکی ناپدید شد.
اگزوپری عاشق همسرش کنسوئلو بود و شخصیت رز را از او الهام گرفت؛ طبق گفته‌ها کنسوئلو مبتلا به آسم بود و دلیل سرفه‌کردن گل سرخ نیز همین است.
شازده کوچولو به زبان‌های زیادی ترجمه شده است، از جمله یک زبان سرخ‌پوستی در آرژانتین؛ جالب است بدانید تنها کتابی که به این زبان ترجمه شده بود، کتاب مقدس بود؛ اما شازده کوچولو به این زبان هم سفر کرد تا رکوردها را چندباره جابه‌جا کند.

در مجله‌ی طاقچه بخوانید:

کتاب‌هایی برای عاشقان شازده کوچولو

جمع‌بندی

شازده کوچولو رمانی برای همه‌ی زمان‌هاست؛ هر کس در هر شرایطی می‌تواند به سراغ کتاب بیاید و از آن لذت ببرد. کتابی به‌ظاهر ساده که درواقع دست روی عمیق‌ترین نقاط پیوند بشری می‌گذارد و افراد را از سراسر دنیا به هم وصل می‌کند. اگرچه ممکن است در مواقعی شاعرانگی یا فانتزی‌بودن اثر اغراق‌شده به نظر برسد، اما همه‌ی ما نیاز داریم گاهی بایستیم و به خودمان نگاه کنیم و شازده کوچولو با روایت ساده‌اش این امکان را برایمان فراهم می‌کند.

طاقچه پلی است به دنیای بی‌کران کتاب‌های الکترونیکی و صوتی؛ جایی که هر داستان، دری به جهانی تازه می‌گشاید. در فروشگاه طاقچه، با چند کلیک می‌توانید کتاب دلخواهتان را بخرید و هر لحظه و هر کجا، از خواندن یا شنیدن آن لذت ببرید.

بستن تبلیغ