بررسی و نقد فیلم مغازه خودکشی (۲۰۱۲)

1 بازدید

انیمیشن مغازه‌ خودکشی (The Suicide Shop) را پاتریس لوکنت در ژانر کمدی سیاه و فانتزی ساخته است. این انیمیشن، اقتباسی از رمان مغازه خودکشی نوشته‌ی ژان تولی است. اثر تحسین‌‌شده‌ی تولی، از دریچه‌ی کمدی، به موضوع مرگ، افسردگی و امید می‌پردازد. در این یادداشت از بلاگ طاقچه، به نقد انیمیشن مغازه خودکشی می‌پردازیم. در نقد آثار اقتباسی، علاوه بر بررسی کیفیت فیلم، میزان موفقیت آن در انتقال جهان، لحن و ایده‌های کتاب نیز حائز اهمیت است. در نتیجه، ابتدا انیمیشن مغازه خودکشی را به‌‌عنوان یک اثر مستقل بررسی و نقد کرده و سپس آن را با رمان اصلی مقایسه خواهیم کرد تا ببینیم آیا این اقتباس توانسته جهان منحصربه‌فرد کتاب را به شکلی وفادارانه بازآفرینی کند یا خیر.

خلاصه داستان فیلم مغازه خودکشی

هشدار: این بخش ممکن است حاوی اشاره‌هایی به خط داستانی اولیه‌ی فیلم باشد، اما پایان داستان را فاش نمی‌کند.

این انیمیشن اقتباسی از رمان مشهور مغازه خودکشی، داستانی در پاریس تیره، افسرده و آخر‌الزمانی را روایت می‌کند. در این شهر حتی کبوترها نیز دست به خودکشی می‌زنند. در چنین محیطی، خانواده‌ی تواچ یک کسب‌وکار خانوادگی موفق را اداره می‌کنند؛ یک مغازه‌ی خودکشی. میشیما، لوکرس و دو فرزند نوجوان و افسرده‌ی آن‌ها نمی‌گذارند هیچ‌کس دست خالی و ناامید از مغازه خارج شود. در این مغازه انواع لوازم خودکشی از جمله طناب، سم، اسلحه، تیغ‌های آلوده و… پیدا می‌شود.

زندگی با ثبات، پرسود و تاریک این خانواده با تولد آلن دگرگون می‌شود. آلن پسری است که برخلاف همه‌ی اطرافیانش می‌خندد. او بزرگ می‌شود و تلاش می‌کند دیگران را نیز بخنداند. میشیما می‌خواهد با آزار و تنبیه، آلن را شبیه دیگر اعضای خانواده کند اما آلن که کسب‌‌وکار خانوادگی‌شان را دلیل اصلی افسردگی جمعی می‌داند، نقشه می‌کشد تا با برهم‌زدن رونق مغازه، شادی را به خانواده بازگرداند.

این انیمیشن اقتباس از چه کتابی است؟

کتاب مغازه خودکشی

نویسنده: ژان تولی

مترجم: احسان کرم‌ویسی

انتشارات: نشر چشمه

رمان مشهور مغازه خودکشی (the suicide shop) نوشته‌ی ژان تولی (Jean Teulé)، نویسنده و کارتونیست فرانسوی است. این کتاب اولین بار در سال ۲۰۰۷ منتشر شده است. داستان در جهانی پادآرمان‌شهری روایت می‌شود؛ خانواده‌ای که از افسردگی و میل به خودکشی جامعه به سود می‌رسند. صحبت از افسردگی و مرگ خودخواسته، کار پیچیده‌ای است اما تولی در این رمان با هوشمندی از ویژگی‌های ژانر کمدی سیاه برای بیان مفاهیم پیچیده استفاده می‌کند. زبان کمدی و فضای فانتزی و ابزورد زمینه‌ی مناسبی برای ورود به جهان تاریک مرگ فراهم می‌کند.

رمان مغازه خودکشی به‌مرور توانست با جذب مخاطبان و طرفداران بسیار در دسته‌ی رمان‌های کالت نیز قرار گیرد. این کتاب با ایده‌ی مرکزی منحصربه‌فرد، خلق جهانی متفاوت و شخصیت‌های اغراق‌آمیز، ظرفیت بالایی برای اقتباس سینمایی ایجاد کرده‌ است. فیلم مغازه خودکشی اثر پاتریس لوکنت اقتباسی مهم از این کتاب است. لوکنت در روایت کلیات این داستان به رمان وفادار مانده اما با تبدیل داستان به یک انیمیشن موزیکال و تغییر پایان‌بندی و برخی جزئیات دیگر، می‌تواند به‌عنوان اقتباسی نسبتا آزاد دسته‌بندی شود.

درباره انیمیشن مغازه خودکشی

انیمیشن مغازه خودکشی (۲۰۱۲) اقتباسی از رمان کوتاه مغازه خودکشی است. این داستان با زبانی ساده از تقابل ناامیدی و تلاش برای ادامه‌ی زندگی سخن می‌گوید. تماشای انیمیشن ۷۹ دقیقه‌ای مغازه خودکشی، به دلیل وجود تصاویر و محتوای خشونت‌آمیز و اندکی برهنگی، برای کودکان مناسب نیست.

کارگردان:	پاتریس لوکنت
نویسنده فیلمنامه:	پاتریس لوکنت
بازیگران (صداپیشگان):	برنار آلان، ایزابل اسپید، کیسی موتت کلاین، ایزابل جیامی، لوران ژاندرون
محصول:	سال۲۰۱۲، فرانسه، کانادا، بلژیک
امتیاز سایت IMDb به فیلم تا سال ۲۰۲۶:	۶.۲ از ۱۰
رده سنی فیلم/سریال:	نوجوانان و بزرگسالان (۱۶+)
ژانر فیلم:	انیمیشن موزیکال، کمدی سیاه
کتاب منبع:	مغازه خودکشی
نویسنده کتاب:	ژان تولی
سال انتشار کتاب:	۲۰۰۷
ژانر کتاب:	رمان کمدی سیاه، آخرالزمانی، فانتزی

پاتریس لوکنت فیلمنامه‌ی مغازه خودکشی را نوشته، ترانه‌های این انیمیشن موزیکال را سروده و به‌‌عنوان اولین تجربه‌ی کارگردانی یک انیمیشن، گام را فراتر نهاده و انیمیشن را با طراحی بصری دوبعدی و در قالب نمایشی سه‌بعدی ساخته است. طراحی‌های گرافیکی فلوریان توره و رژی ویدال و موسیقی ایتن پروچن نیز در شکل‌دهی جهان فیلم نقش مهمی ایفا کرده‌اند.

رده‌ی سنی این انیمیشن به دلیل وجود محتوای خشونت آمیز، استفاده از دخانیات، برهنگی جزئی و تصاویر خشونت‌آمیز در هر کشوری متفاوت اعلام شده است. در فرانسه این انیمیشن، برای تمام سنین «مجاز با هشدار» اعلام شده اما در سایر کشورها تنها برای نوجوانان و بزرگسالان (۱۶+) مجاز است. کتاب مغازه خودکشی نیز به دلیل پایان‌بندی حساس و وجود محتوای خشونت‌آمیز برای نوجوانان (با نظارت والدین) و بزرگسالان مناسب است.

نقد فیلم مغازه خودکشی

انیمیشن مغازه خودکشی بیش از هر چیز بر قدرت ایده‌ی مرکزی خود تکیه دارد. در جهان فیلم، مرگ پایانی تراژیک نیست؛ کالایی قابل خرید و فروش است. شعار مغازه، «آیا در زندگی شکست خورده‌اید؟ لااقل در مرگتان موفق باشید»، از همان ابتدا لحن کنایه‌آمیز اثر را مشخص می‌کند. کنایه در جای جای اثر دیده می‌شود؛ در این جهان، ناامیدی و میل به مرگ خودخواسته به کسب‌وکاری سودآور تبدیل شده است. شخصیت‌های اصلی فیلم با شوق و انگیزه تلاش می‌کنند بهترین ابزار را برای مرگ افراد تهیه کنند و تضمین می‌دهند اگر مشتری نمیرد، پولش را پس خواهند داد. فیلم با همین نگاه، مفاهیمی مانند کمک‌کردن، مرگ‌فروشی، عادی‌سازی افسردگی و حتی مسئولیت‌پذیری وارونه را به سخره می‌گیرد. پاتریس لوکنت در نخستین تجربه‌ی خود در انیمیشن، با استفاده از طراحی گوتیک و رنگ‌بندی متضاد، جهانی فراموش‌نشدنی خلق می‌کند. مغازه خودکشی با فضایی رنگارنگ، گرم و پرزرق‌وبرق، شبیه نقطه‌ای روشن در فضای تاریک، غبارگرفته و بی‌رنگ شهر است. گویی برای کسانی که از زندگی ناامید شده‌اند، این مغازه حکم بهشت را پیدا کرده است. این تضاد رنگی در بخش‌های دیگری از فیلم، مانند فضای داخلی اتوبوس مدرسه در برابر خیابان‌های سرد شهر نیز تکرار می‌شود و به روایت هویتی بصری می‌بخشد.

فیلمنامه در نیمه‌ی نخست، جهان داستان و شخصیت‌ها را به‌خوبی معرفی می‌کند، اما در ادامه به دلیل زمان کوتاه فیلم، برخی شخصیت‌ها فرصت کافی برای رشد پیدا نمی‌کنند. مهم‌ترین تقابل داستان میان آلن، کوچک‌ترین فرزند خانواده و سایر اعضای خانواده شکل می‌گیرد. دو فرزند بزرگ‌تر تجسم یأس و میل به مرگ هستند اما آلن نقطه‌ی مقابل آن‌هاست. او نماد زندگی، امید و تغییر است. با این حال، شخصیت آلن از ابتدا تا پایان تحول چشمگیری را تجربه نمی‌کند و همین موضوع از پیچیدگی روایت می‌کاهد.

فیلم در لحظاتی، به مفاهیمی آزاردهنده نیز نزدیک می‌شود؛ از فروش ابزارهای خودکشی گرفته تا لذت برخی شخصیت‌ها، از یافتن روش‌های مرگ و حتی آموزش سیگارکشیدن به یک کودک. اما این عناصر بیش از آنکه برای شوکه‌کردن به کار رفته باشند، در خدمت نمایش جامعه‌ای بیمار و وارونه قرار دارند.

جهان این داستان به واسطه‌ی طراحی‌های درخشان ویدال و توره، با استفاده از فناوری سه‌بعدی، به خوبی شکل می‌گیرد و باعث می‌شود قاب‌هایی از این جهان تا مدت‌ها در ذهن مخاطب باقی بماند.

در پایان، مغازه خودکشی به‌واسطه‌ی روایت یا شخصیت‌پردازی ماندگار نمی‌شود. این انیمیشن با جهان‌سازی، نماد پردازی و ایده‌ی جسورانه‌ی خود در ذهن مخاطب نقش می‌بندد. این فیلم شاید در همه‌ی جنبه‌های روایی به موفقیت کامل نرسد، اما به‌عنوان یک انیمیشن بزرگسال در ژانر کمدی سیاه، تجربه‌ای متفاوت و قابل‌تأمل ارائه می‌کند.

روایت و فیلمنامه

پاتریس لوکنت فیلمنامه‌ی مغازه خودکشی را بر اساس رمان ژان تولی، با حفظ ایده‌ی خلاقانه‌ی کتاب نوشته است. فیلم در شکل‌دهی و معرفی جهان داستان و ایجاد فضای کمدی سیاه موفق عمل می‌کند اما در ادامه با پیشرفت داستان، ریتم روایت شتاب‌زده می‌شود و برخی شخصیت‌ها و روابط فرصت کافی برای پرداخت پیدا نمی‌کنند. همچنین، افزودن بخش‌های موزیکال و تغییر پایان‌بندی نسبت به رمان، اگرچه فیلم را خوش‌بینانه‌تر کرده، اما از نظر برخی منتقدان به انسجام لحن و تأثیر احساسی روایت لطمه وارد کرده است.

بررسی درونمایه و مضامین اثر

مغازه خودکشی با بهره‌گیری از فانتزی سیاه، جامعه‌ای ناامید و افسرده را به تصویر می‌کشد. فیلم با قراردادن شخصیت آلن در برابر خانواده و محیط پیرامونش، از تقابل میان امید و یأس، زندگی و مرگ و اهمیت تلاش برای رسیدن به هدف می‌گوید. در کنار این مفاهیم، اثر نگاهی انتقادی به تجاری‌سازی رنج انسان و عادی‌سازی بحران‌های اجتماعی دارد و در نهایت، بر نقش امید و ارتباط انسانی در شکستن چرخه‌ی ناامیدی تأکید می‌کند.

شخصیت‌پردازی

در میان شخصیت‌های خانواده‌ی تواچ، به میشیما و مرلین بیشتر پرداخته شده است. این دو شخصیت در طول داستان و متناسب با شرایط، با کنش‌های دراماتیک و بروزهای احساسی، عمق شخصیت خود را نمایش می‌دهند، اما در مقابل آن‌ها، لوکرس، ونسان و بیش از همه، آلن از ابتدا تا انتهای داستان با یک روحیه‌ی ثابت و بدون تحول شخصیتی، بسیار سطحی و تک‌بعدی دیده می‌شوند. با وجود این، تضاد میان آلن و خانواده‌اش موتور محرک روایت است و بخش زیادی از کشش داستان را شکل می‌دهد.

موسیقی و فضاسازی

فضاسازی فیلم یکی از برجسته‌ترین نقاط قوت آن است. خیابان‌های مه‌آلود با رنگ‌های تیره و معماری گوتیک، در مقابل فضای رنگین و پر از جزئیات مغازه خودکشی، جهانی افسرده اما چشم‌نواز و هماهنگ با فضای فانتزی تاریک داستان خلق می‌کند. موسیقی نیز با ترانه‌هایی از افکار شخصیت‌ها، تلاش می‌کند به عمق روایت بیفزاید. با این حال، برخی از قطعات موزیکال از نظر منتقدان به‌اندازه‌ی فضای بصری تأثیرگذار نیستند و گاه ریتم روایت را کند کرده یا با لحن تلخ داستان هماهنگی کامل ندارند.

نقاط قوت فیلم

ایده‌ی مرکزی قدرتمند: روایت داستانی تلخ و دیستوپیایی (پادآرمان‌شهری) از زاویه‌ی دید خانواده‌ای که مغازه خودکشی را اداره می‌کنند، ایده‌ای بسیار جسورانه است و از همان ابتدا مخاطب را کنجکاو می‌کند.
شروع تاثیرگذار: تضاد ترانه‌ای شاد در شهری تاریک و کدر فضای فیلم را می‌سازد و خودکشی یک کبوتر در همان تیتراژ ابتدایی جهان داستان را بازتاب می‌دهد. این فضاسازی با قاب رنگین مغازه خودکشی مخاطب را به قلاب می‌اندازد و روایت را آغاز می‌کند.
طراحی هنری چشم‌نواز: طراحی‌های فلوریان توره و رژی ویدال از معماری شهر، رنگ‌بندی تیره و طراحی اغراق‌آمیز شخصیت‌ها، هویت بصری منحصربه‌فردی برای فیلم ایجاد کرده‌اند.

نقاط ضعف فیلم

شخصیت‌پردازی سطحی آلن: آلن به‌عنوان قهرمان داستان، یک شخصیت تک‌بعدی است. او هیچ قوس شخصیتی را طی نمی‌کند و دچار تحولی نمی‌شود.
یکدست‌نبودن لحن: روایت از انسجام کافی برخوردار نیست، زیرا لحن میان کمدی سیاه، موزیکال و پیام‌های امیدوارکننده در نوسانی نابه‌سامان است. برخی از ترانه‌ها نیز کمکی به جریان داستان و غنای روایت نمی‌کنند.
کم‌‌اثربودن فناوری سه‌بعدی: به‌نظر می‌رسد فناوری سه‌بعدی در این فیلم بیشتر جنبه‌ای نمایشی دارد و اثربخش نیست.

مقایسه کتاب مغازه خودکشی با فیلم

رمان مغازه خودکشی اثر ژان تولی و انیمیشن سه‌بعدی ۲۰۱۲ ساخته‌ی پاتریس لوکنت، با همین نام، هر دو یک هسته‌ی داستانی مشترک دارند: خانواده‌ای که یک مغازه‌ی لوازم خودکشی را اداره می‌کنند، با تولد پسری شاد، خود را در بحران کسب‌وکار می‌یابد. این پسر خود را مسئول می‌داند تا دنیای افسرده‌ی اطراف خود را به مکانی پر امید و شادتر تبدیل کند. با این حال، تفاوت‌هایی نیز میان رمان و فیلم اقتباس‌شده از آن وجود دارد. تفاوت اصلی در لحن و انسجام روایت است. کتاب با ساختاری فشرده‌تر و کمدی سیاه پیوسته، جهان افسرده‌ی داستان را یکدست‌تر می‌سازد اما فیلم با افزودن عناصر موزیکال و طراحی سه‌بعدی، گاهی از این یکدستی فاصله می‌گیرد.

در شخصیت‌پردازی نیز کتاب تعادل بیشتری میان اعضای خانواده و فضای اجتماعی برقرار می‌کند، اما فیلم تمرکز را بیشتر بر آلن و تضاد او با خانواده می‌گذارد و برخی ظرافت‌ها و عمق روایی را ساده‌تر می‌کند. از نظر زاویه دید نیز تفاوت‌هایی دیده می‌شود. کتاب به فضای ذهنی و توصیف‌های طعنه‌آمیز تکیه دارد و فیلم بر فضاسازی بصری و کمدی موقعیت اتکا می‌کند. پایان‌بندی فیلم نیز کاملا با رمان تفاوت دارد؛ پایان رمان بسیار چکشی و تلخ است. پایان فیلم اما امیدبخش و رنگی است. در مجموع، کتاب برای مخاطب تجربه‌ای تاریک‌تر و منسجم‌تر می سازد و فیلم نسخه‌ای سطحی‌تر اما مثبت‌تر از همان ایده را ارائه می‌دهد.

بخشی از کتاب صوتی مغازه خودکشی را بشنوید.

مغازه خودکشی

نویسنده: ژان تولی

گوینده: هوتن شکیبا

انتشارات: رادیو گوشه

بازخوردها و نظر منتقدان درباره فیلم

لیسا نسلسون در Screen Daily: این فیلم در واقع بسطی هنرمندانه از یک شوخی واحد است اما باید پذیرفت واقعاً شوخی خوبی از کار درآمده است.
پیرس کنران در ScreenAnarchy: این ایده، بسیار جذاب با ظرفیت فراوان است، اما متأسفانه لوکنت از پس اجرای آن برنمی‌آید.
پیتر دبراگ در Variety: فیلم اثری مردد و نامطمئن از کار درآمده، با این حال به شکلی عجیب با حال‌وهوای زمانه‌اش همخوانی ندارد.
سیمون فاستر در SBS: بزرگ‌ترین مشکل نخستین تجربه‌ی لوکنت در دنیای انیمیشن این است که فیلم از نظر سبک و ظاهر چیزی کم ندارد، اما از اصالت و هویت مستقل و تأثیرگذار بی‌بهره است.

جوایز و افتخارات فیلم

جوایز و افتخارات مغازه خودکشی را می‌توان این‌گونه برشمرد:

نامزد جایزه‌ی مخاطبان جوان در European film awards 2013
نامزد تندیس روندو (Rondo Statuette) در بخش بهترین فیلم مستقل ۲۰۱۲
حضور در جشنواره‌ی فیلم فانتزی بوچئون (PiFan) 2012 به‌عنوان یکی از نمایش‌های رسمی برنامه
نمایش در جشنواره‌ی بین‌المللی فیلم تورنتو (TIFF) 2012 در بخش اکران‌های ویژه، بدون دریافت جایزه‌ی رقابتی
حضور در جشنواره‌ی بین‌المللی فیلم ملبورن (MIFF) 2012 در بخش آثار منتخب انیمیشن

این فیلم برای چه کسانی مناسب است؟

تماشای این انیمیشن برای افرادی که به ژانر کمدی سیاه، انیمیشن موزیکال و فضای فانتزی و ابزورد علاقه‌مندند، لذت‌بخش خواهد بود. علاقه‌مندان به انیمیشن‌های عروس مردگان، خانواده‌ی آدامز و کابوس پیش از کریسمس نیز از این فیلم استقبال خواهند کرد. همچنین افرادی که از اقتباس‌های ادبی لذت می‌برند، از طرفداران رمان مغازه خودکشی هستند و می‌خواهند برداشت تصویری آن را نیز ببینند یا هنوز این کتاب را نخوانده‌اند اما مشتاق‌اند با جهان آن آشنا شوند نیز می‌توانند از مخاطبان این فیلم باشند. ولی تماشای این فیلم را به آن‌ها که به دنبال اقتباسی کاملا وفادارانه هستند، با مضامین تلخ ارتباط نمی‌گیرند یا ترجیح می‌دهند کتاب را بدون پیش‌زمینه‌ی تصویری بخوانند، توصیه نمی‌کنیم.

اول کتاب را بخوانیم یا فیلم را ببینیم؟

خواندن رمان مغازه خودکشی، به دلیل انسجام لحن، روایت و کمدی تاریک آن، تجربه‌ای کامل‌تر و عمیق‌تر ایجاد می‌کند و تماشای انیمیشن، جهان این داستان را مقابل چشمانتان قرار می‌دهد. باید دانست خواندن کتاب بعد از فیلم نیز بسیار ارزشمند است و به درک بهتر جهان داستان کمک می‌کند، زیرا فیلم در برخی جزئیات و لحن، اقتباسی آزاد است.

در مجله‌ی طاقچه بخوانید:

مقایسه و معرفی بهترین ترجمه مغازه خودکشی

دیالوگ‌های ماندگار فیلم مغازه خودکشی

میشیما:

هرچی که باشه باید زنده بمونیم برای آینده‌مون (هرچند) خودکشی برای ما خوشحالیه.

لوکرس:

شما می‌تونید برای خودتون مرگ رو به ارمغان بیارید، اما مرگ رایگان نیست.

میشیما:

زندگی رو همون‌طور که بود باید زندگی می‌کردیم.

لوکرس:

اگر یه وقتایی درد و رنج و ناراحتی دارین فراموش نکنین، زندگی همیشه بهتر از مرگه.

شعار مغازه:

«آیا در زندگی شکست خورده‌اید؟ لااقل در مرگتان موفق باشید.»

جمع‌بندی

انیمیشن مغازه خودکشی (۲۰۱۲) اقتباسی متفاوت از رمان ژان تولی است. پاتریس لوکنت و گروه طراحی فیلم با استفاده از فضاسازی گوتیک، طراحی بصری متمایز و نمایش سه‌بعدی، تجربه‌ای متفاوت در میان انیمیشن‌های بزرگسال خلق کرده‌اند. هرچند فیلم در شخصیت‌پردازی، انسجام لحن و ریتم روایت کاستی‌هایی دارد و از برخی جنبه‌ها با رمان فاصله می‌گیرد، اما همچنان در انتقال ایده‌ی مرکزی و جهان خاص اثر موفق است. اگر به آثار متفاوت با مضامین تلخ، طنز گزنده و نقد اجتماعی علاقه‌مند باشید، هم کتاب و هم فیلم ارزش تجربه کردن را دارند.

در هیاهوی دنیا امروز، دسترسی آسان به کتاب‌ها فرصتی گران‌بهاست. طاقچه این امکان را برای شما فراهم کرده تا در هر لحظه و هر کجا که هستید، به دنیای بی‌پایان داستان‌ها و دانش سر بزنید. کافی است سری به سایت خرید کتاب طاقچه بزنید، کتاب موردنظرتان را پیدا کرده و بی‌درنگ مطالعه را آغاز کنید. طاقچه، کتابخانه‌ای همیشه همراه، درست در جیب شما!