گلستان سعدی
نویسنده: شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی
گوینده: الهام نامی
انتشارات: نوین کتاب گویا
مقایسه نسخهها و معرفی بهترین تصحیح گلستان سعدی
1 بازدید
همهی ما حتماً صفت سهل ممتنع را دربارهی آثار سعدی و سبک و زبان وی شنیدهایم. ویژگیای منحصربهفرد که زبان سعدی گویای آن است. در میان آثار سعدی، از غزلیات و قصاید و طیبات گرفته تا بوستان و گلستان، کتاب گلستان سعدی وی از زمانی که تصنیف آن تمام میشود، یعنی در سال ۶۵۶ هـ.ق، به تمامی مناطق فارسیزبان و برخی کشورهای اسلامی راه پیدا میکند و به درس خوانده میشود. از سویی، امروزه به زبانهای انگلیسی و فرانسوی و روسی و… ترجمه میشود و جزو متون درسی رشتهی ایرانشناسی در دانشگاههای دنیا است. چنین استقبالی از کتاب گلستان سعدی نشانهی ارزشمندی آن است. بنابراین ضروری است که براساس نسخههای موجود در کتابخانههای سراسر دنیا، سعدیپژوهان بهترین تصحیح از این متن را که به قلم سعدی نزدیکتر مینماید، به دست بدهند. یادداشت پیشِ رو تلاش میکند به چند نسخه از گلستان سعدی اشاره کند و تاریخچهای از تصحیح این متن ادبی مهم را ارائه دهد و در نهایت بهترین تصحیح گلستان سعدی را معرفی کند.
بهترین تصحیح کتاب گلستان کدام است؟
تاریخ و ادبیات کهن فارسی سرشار از شاعران و نویسندگان بزرگ و برجستهای چون رودکی، فردوسی، ابوریحان بیرونی، ناصرخسرو، ابوالفضل بیهقی، نظامی گنجوی، سعدی شیرازی و مولانا و حافظ و عطاملک جوینی است. آثاری که این بزرگان و دهها نفر دیگر خلق کردهاند و در تاریخ و فرهنگ ایرانزمین ثبت و ماندگار شده، نشان از قدمت و فرهنگ غنی و تمدن دیرینهی این سرزمین کهن است. اما از آنجایی که زبان در طی قرون متمادی، تغییر و تحولاتی به خود دیده است، برای بهرهبردن از این آثار کهن لازم است که متخصصان نسخههای خطی ابتدا این آثار را تصحیح کنند، سپس در صورت لزوم شرحی بر لغات و جملات دشوار آن بنویسند و به مخاطبان علاقهمند آن را عرضه کنند.
تصحیح نسخه و نسخهشناسی از آن رو اهمیت دارد که در طی قرون گذشته، کسانی که از این آثار مهم رونویسی میکردهاند، در حین کار دچار خطاهایی شدهاند یا پس از آن، نسخهی رونویسیشده در گذر زمان آسیبهایی دیده است؛ بنابراین به نسخهشناسانی نیاز است تا اولاً اصالت نسخه را تأیید کنند، سپس به دست مصححان نسخه بسپارند. منظور از تصحیح نسخه در علم نسخهشناسی این است که کسانی به دلیل داشتن خط خوش و زیبا، متنهای دستنویس موجود در زمانهشان را رونویسی و بهاصطلاح کتابت میکردهاند. از این رو به آن فرد کاتب میگفتهاند. اما به دلایل گوناگون، از جمله خطخوردگیهای بسیار در نسخهی اصلی، بدخطبودن آن، افتادگیها و آسیبهایی که در گذر زمان هر متن اصیلی به خود دیده، وقتی کاتبان مشغول رونویسی از روی این متون میشوند، دچار بدخوانی میشوند و نتیجهی کار یک کاتب با دیگری متفاوت میشود. در این میان عقاید مذهبی و دینی کاتب هم در رونویسی از نسخهی یک متن دخالت دارد.
همانطور که پیشتر هم گفتیم، چون این متون ادبی و تاریخی متعلق به قرون گذشتهاند، و زبان فارسی از آغاز تا به امروز تغییراتی معنایی به خود دیده است، مصححان این متون علاوه بر تصحیح گاهی لغات و عبارات دشوار متن را هم توضیح میدهند و بهاصطلاح آن را شرح میکنند. برای مثال کتاب گلستان سعدی به تصحیح و مقدمه و توضیح غلامحسین یوسفی.
اگر بخواهیم اشارهای به تصحیحهای گلستان سعدی از ابتدا تا به امروز داشته باشیم، باید ابتدا از تصحیح عبدالعظیم قریب در سال ۱۳۱۰ نام ببریم. در سال ۱۳۱۶ محمدعلی فروغی و حبیب یغمایی نسخههای تازهای از گلستان یافتند و تصحیحی از آن به دست دادند. سپس در سالهای ۱۳۴۱ و ۱۳۴۸ بهترتیب سعید نفیسی و محمدجواد مشکور تصحیحهای دیگری از گلستان سعدی ارائه کردند. رستم علییف، ایرانشناس روسی، در مسکو تصحیح و ترجمه به روسی گلستان سعدی را با تعلیقات و توضیحاتی در سال ۱۹۵۹ چاپ کرد. اما بهترین تصحیح گلستان سعدی را تا به امروز غلامحسین یوسفی ارائه کرده است. چنان که یوسفی خود در مقدمهی گلستان سعدی نوشته است، «این کتاب به صورتی فراهم آمده که خوانندگان گرامی بخصوص جوانان، بی آنکه به فرهنگها و پرسش از دیگران حاجت داشته باشند، بتوانند در گلستان سعدی سیر و مطالعه کنند و آنچه را او اندیشیده و به قلم آورده بهآسانی دریابند و با دنیایی که فرا نموده آشنا شوند.» (یوسفی، ۱۳۸۴: ۱۷) بهعلاوه، ویژگیهای دیگری همچون مقابلهی هفده نسخه، استفاده از چاپهای معتبر و شرح و ترجمههای پیش از چاپ تصحیح خود، شرح و توضیح کلمات و ترکیبات و اشاره به آیات و احادیث و نکات تاریخی و ادبی، شرح نسخه بدلها در پایان کتاب از امتیازهای این کتاب است. همچنین فهرستهای مختلف از جمله فهرست لغات و ترکیبات، فهرست آیات قرآن، فهرست احادیث، فهرست اشعار و جملههای عربی، فهرست اشعار فارسی، فهرست امثال و حکم، فهرست اعلام و فهرست مراجع از نقاط مثبت این کتاب است؛ زیرا باعث میشود مراجعه به کتاب گلستان سعدی آسانتر شود.
با توجه به اینکه کتاب گلستان سعدی از همان ابتدای تصنیفش، یعنی در سال ۶۵۶ هـ.ق، خیلی زود در سراسر قلمرو زبان فارسی و بسیاری از کشورهای اسلامی به درس خوانده شد و این مطالعه تا به امروز هم ادامه دارد، برخی سعدیپژوهان دست به نوشتن شرح و توضیحاتی بر کتاب گلستان زدند. از جمله شروح کتاب گلستان میتوان به گلستان سعدی بهانضمام تعلیقات و حواشی و شرح لغات بهاهتمام محمدجواد مشکور (۱۳۴۲، اقبال)، شرح گلستان محمد خزائلی (۱۳۴۴، مؤسسه انتشارات علمی)، گلستان سعدی بهکوشش خلیل خطیب رهبر (۱۳۴۸، انتشارات صفیعلیشاه)، گلستان بیخزان شیخ شیراز: گزیدهی گلستان سعدی، گزینش، ویرایش و گزارش جویا جهانبخش (۱۳۹۴، انتشارات معین) و گزیدهی گلستان سعدی، گردآوری عسگر عسگری حسنکلو و همکاران (۱۳۹۸، انتشارات بنیاد سعدی). اما بهترین شرح گلستان سعدی هم متعلق به غلامحسین یوسفی است؛ چرا که علاوه بر مقدمهی مفصل دربارهی گلستان سعدی و شرح و توضیحات جزئیات متن، اشارات مختلف به آیات و احادیث و نکات ادبی و امثال و حکم و ترجمهی اشعار و جملات عربی نیز در فهم متن کمک بسیاری میکند.
محبوبترین تصحیح در طاقچه
اگر در طاقچه گلستان سعدی را جستوجو کنید با فهرست بلند بالایی از تصحیحها و چاپهای مختلف و نیز با تعدادی نسخهی صوتی این متن ادبی ارزشمند روبهرو میشوید که شاید برای بعضی از مخاطبان انتخاب کتاب مد نظرشان دشوار باشد. امکان امتیازدهی ۱ تا ۵ کاربران طاقچه و نوشتن نظر در پایین صفحهی هر کتاب راهنمای خوبی برای کسانی است که بهدنبال بهترین نسخهی الکترونیکی و صوتی هر کتاب میگردند. در ادامه چند کتاب گلستان سعدی را براساس بالاترین امتیاز خواهیم آورد.
کتاب گلستان سعدی به تصحیح بهاءالدین خرمشاهی که سال ۱۳۹۳ انتشارات دوستان آن را چاپ و منتشر کرد، با امتیاز ۵ از جمله محبوبترین تصحیحهای گلستان سعدی در طاقچه است.
کتاب گلستان سعدی به تصحیح و مقدمهی محمدعلی فروغی است که انتشارات نیک فرجام آن را چاپ و منتشر کرده است. این کتاب امتیاز ۵ را از آنِ خود کرده است. بهعلاوه انتشارات باران خرد نیز همین تصحیح را چاپ و منتشر کرده است و کاربران طاقچه امتیاز ۵ را به آن دادهاند.
کتاب از گلستان بیخزان شیخ شیراز: گزیدهی گلستان سعدی، گزینش، ویرایش و گزارش جویا جهانبخش که انتشارات معین آن را چاپ و منتشر کرده است. این کتاب در میان کاربران طاقچه امتیاز ۵ را از آنِ خود کرده است. همچنین ابوالحسن تهامی این کتاب را گویندگی کردهاند و انتشارات گنج حکمت آن را منتشر کرده است. اغلب کاربران از این نسخهی صوتی هم ابراز رضایت کردهاند.
کتاب گزیدهی گلستان سعدی، گردآوری عسگر عسگری حسنکلو و همکاران است که انتشارات بنیاد سعدی با همکاری نشر خاموش آن را منتشر کردهاند. این کتاب برای فارسیآموزان غیر فارسیزبان دورهی پیشرفته تهیه و تدوین شده است. به همین دلیل سعی شده بیشتر واژگان و عبارات آن معنی و شرح شود تا بهصورت خودآموز هم قابل استفاده باشد. کاربران امتیاز ۴/۸ را به آن اختصاص دادهاند، چرا که علاوه بر شرح متن گلستان، چاپ و تصاویر نگارگری آن لذت از متن را دوچندان کرده است.
کتاب گلستان سعدی با شرح حمیدرضا ناظمی راد که انتشارات کتابدار آن را چاپ و منتشر کرده است، با کسب امتیاز ۴/۲ توانسته نظر کاربران بسیاری را به خود جلب کند. اغلب از شرح لغات و عبارات دشوار گلستان که باعث درک بهتر متن گلستان میشود ابراز رضایت کردهاند.
حسن انوری، پژوهشگر ادبی برجسته، گزیدهای از گلستان سعدی را برای تدریس در دانشگاه پیام نور تدوین کرده است. این کتاب هم با کسب امتیاز ۴/۲ مقبول کاربران طاقچه قرار گرفته است.
بخشی از کتاب صوتی گلستان سعدی را بشنوید.
بهترین مصحح و ناشر گلستان سعدی
با توجه به آنچه تا به اینجا گفتیم، به باور اغلب سعدیپژوهان بهترین تصحیح و بهترین شرح متعلق به غلامحسین یوسفی است. این تصحیح اول بار در شهریور ۱۳۶۸ از سوی شرکت سهامی انتشارات خوارزمی چاپ و منتشر شد. این چاپ از گلستان سعدی بهعنوان منبع درسی رشتهی زبان و ادبیات فارسی در دانشگاهها تدریس میشود. ضمن آنکه برای کسانی که علاقهمند به آثار سعدی بهویژه گلستان سعدی هستند، بسیار کاربردی و قابل استفاده است.
مقایسه بهترین تصحیحهای گلستان
چند سالی است که کتابخانههای بزرگ جهان به مخاطبان عامه دسترسی به نسخههای خطی موجود در کتابخانهشان را دادهاند. یکی از این کتابها گلستان سعدی است. از جمله مشهورترین نسخ گلستان سعدی میتوان به نسخهی خطی کلیات سعدی متعلق به لرد گرینوی در لندن که اکنون قسمتهایی از آن در کتابخانهی بنیاد بودمر در ژنو نگهداری میشود، اشاره کرد. این نسخه از معتبرترین نسخ آثار سعدی است و تاریخ تحریر آن ۷۲۰ هـ.ق. است. از دیگر نسخ، نسخهی خطی کلیات سعدی کتابخانهی دیوان هند در لندن که در تاریخ ۷۲۸ هـ.ق. کتابت شده است. نسخهی خطی کلیات سعدی متعلق به کتابخانهی مجلس که اعتبار و اصالت آن را استاد مینوی تأیید کرده است. نسخهی خطی گلستان از کلیات سعدی کتابخانهی چستربیتی دوبلین در ایرلند که تاریخ تحریر قسمتهای مختلف آن از ۶۸۳ تا ۷۳۰ هـ.ق. است. در ادامه چندین تصحیح از گلستان سعدی را معرفی میکنیم.
تصحیح عبدالعظیم قریب
عبدالعظیم قریب در سال ۱۳۱۰ تصحیحی از متن گلستان سعدی به دست داد. بنا بر گفتهی فروغی در مقدمهی تصحیح خود از گلستان، نخستین قدم در تصحیح کتاب گلستان سعدی را قریب برداشته است. وی نسخهای به خط خوش، احتمالاً از میرعماد، که تاریخ ۶۶۲ هـ.ق. را داشته است و آن را تصحیح کرده و با مقدمهای مفصل و توضیحاتی در پایان کتاب آن را چاپ کرده است.
تصحیح محمدعلی فروغی و حبیب یغمایی
محمدعلی فروغی پس از قریب یعنی در سال ۱۳۱۶ دست به تصحیح مجدد گلستان سعدی میزند، البته او چندین نسخهی معتبر در اختیار داشته است. در این امر حبیب یغمایی هم بهعنوان دستیار به او کمک میکند. هدف فروغی بهدستدادن تصحیحی تمیز و منقح و نزدیک به قلم سعدی است، اما در عین حال هم امیدوار است که نسخههای جدید و معتبری پیدا شود تا بهتر بتوان به این هدف رسید.
اما شاید تا به امروز از بین تصحیحهای کلیات سعدی، بهترین نسخه کلیات سعدی تصحیح محمدعلی فروغی باشد که ناشران گوناگونی آن را چاپ و منتشر کردهاند.
تصحیح مظاهر مصفا
مظاهر مصفا در سال ۱۳۴۰ متن کامل دیوان شیخ اجل سعدی شیرازی: گلستان و بوستان با مقابله مجدد را با همین عنوان تهیه و تدوین کرد و انتشارات کانون معرفت آن را چاپ کرد. اما ویرایش جدیدی از کتاب گلستان سعدی در سال ۱۳۹۰ از سوی انتشارات زرین و سیمین به چاپ رساند، با عنوان گلستان سعدی: از روی نسخه تصحیحشدهی انجمن ادب فارسی و یک نسخهی خطی معتبر و قدیمی منحصر.
تصحیح بهاءالدین خرمشاهی
بهاءالدین خرمشاهی در نشستی که در دائرهالمعارف بزرگ اسلامی در سال ۱۴۰۰ به مناسبت روز سعدی برگزار شده، گفته است در سال ۱۳۵۲ انتشارات امیرکبیر از وی میخواهد تا کلیات سعدی تصحیح فروغی را بهصورت امروزی درآورد. او هم شروع به کار میکند. حاصلِ کارِ وی میشود کلیات سعدی با ۱۱ اصلاح (نوشتن معانی کلمات عربی و کشفالابیات). این کتاب را در سال ۱۳۷۵ انتشارات دوستان چاپ و منتشر میکند.
تصحیح غلامحسین یوسفی
غلامحسین یوسفی در سال ۱۳۶۸ تصحیح گلستان سعدی را براساس هفده نسخهی خطی که از سراسر دنیا به دست آورده بود، از نسخهای در لندن و ژنو گرفته تا دوشنبه و پاریس و چستربیتی دوبلین، انجام داد و با مقدمهای مفصل در باب سعدی و شیوهی نگارش گلستان و جایگاه این اثر در بین دیگر آثار سعدی، شرح و توضیحات دشواریهای متن و نیز شرح نسخه بدلها در پایان کتاب، آن را در انتشارات خوارزمی به چاپ رسانید. یوسفی نسخهی خطی کلیات سعدی متعلق به لرد گرینوی را که اکنون در ژنو نگهداری میشود، اساس کار خود در تصحیح قرار داده و بقیهی نسخ را نسخه بدل آن قرار داده است.
جمعبندی
در این یادداشت تلاش کردیم تا چندین نسخهی اصیل و معتبر از گلستان سعدی را که مصححان از آن برای تصحیح گلستان استفاده کردهاند، معرفی کنیم. همچنین به تاریخچهی تصحیح این کتاب ارزشمند و مهم ادبی اشاره کردیم. در ادامه با جمعبندی ویژگیهای هر یک از این تصحیحها و مقایسهشان با یکدیگر و نیز توجه به نظر منتقدان و سعدیپژوهان، بهترین تصحیح گلستان سعدی را که متعلق به غلامحسین یوسفی چاپ انتشارات خوارزمی است معرفی کردیم. کتاب گلستان سعدی از همان زمان تصنیفش (۶۵۶ هـ.ق) تا به امروز در خانهها و مکتبخانهها و مدارس و دانشگاهها راه پیدا کرده و خوانده میشود. حتی بازنویسیهایی از حکایات و بخشهای گوناگون آن برای کودکان و نوجوانان صورت گرفته تا همه بتوانند از این کتاب ادبی کهن ارزشمند بهره بگیرند.
طاقچه پلی است به دنیای بیکران کتابهای الکترونیکی و صوتی؛ جایی که هر داستان، دری به جهانی تازه میگشاید. در فروشگاه طاقچه، با چند کلیک میتوانید کتاب دلخواهتان را بخرید و هر لحظه و هر کجا، از خواندن یا شنیدن آن لذت ببرید.
منابع
سعدی شیرازی، مصلحالدین (۱۳۱۶) گلستان سعدی، تصحیح محمدعلی فروغی، تهران: کتابخانه و چاپخانه بروخیم. [مقدمهی مصحح]
سعدی شیرازی، مصلحالدین (۱۳۸۴) گلستان سعدی، تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی، چاپ هفتم، تهران: انتشارات خوارزمی.
«خرمشاهی، حافظشناسی که عاشق سعدی است»، مرکز دائرهالمعارف بزرگ فارسی، ۱۴۰۰/۲/۴.
«شناخت اشعار سعدی، فراتر از مرزهای ایران»، خبرگزاری کتاب ایران، ۱۳۸۹/۰۲/۰۱.
طاقچه، جستوجوی گلستان سعدی.
مایل هروی، نجیب (۱۳۷۹) تاریخ نسخهپردازی و تصحیح انتقادی نسخههای خطی، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
1 بازدید
بستن تبلیغ
من آرزو شهبازی هستم و در سال ۱۳۶۶ در شهر اصفهان متولد شدم. علاقهی بسیار زیادم به ادبیات باعث شد رشتهی زبان و ادبیات فارسی را تا مقطع دکتری بخوانم و دنبال کنم. بهطور مشخص در حوزهی جامعهشناسی ادبیات پژوهش میکنم و همینْ حوزهی مطالعاتیِ من را به تاریخ و فلسفه هم مرتبط ساخته است. علاوه بر تدریس و پژوهش در زمینهی تخصصی دانشگاهیام، یادداشتهایی در معرفی و نقد کتابها نوشتهام، و با بعضی ناشران در زمینهی ویرایش و آمادهسازی کتاب همکاری میکنم. مدتی هم هست که در سایت طاقچه مشغول به تولید محتوا در بخشهای زندگینامه و مجلهی طاقچه هستم. در بخش وبلاگ طاقچه میتوانید یادداشتهای مرا که به معرفی نویسندگان و شاعران و کتابها در حوزهی ادبیات فارسی و جهان اختصاص دارد، بخوانید.
0 دیدگاه ها
جدیدترین
