از زنان سیبیلو تا مردان بی‌ریش؛ گشتی در کتاب‌های تاریخ معاصر ایران

از زنان سیبیلو تا مردان بی‌ریش؛ گشتی در کتاب‌های تاریخ معاصر ایران

۱۳۹۸-۰۴-۱۹ 0 نویسنده صبا محبی
در ۹ دقیقه بخوانید

تاریخ محصولی نیست که فقط ساخته دولت‌ها باشد. تاریخ در همه جا حضور دارد، در هوایی که تنفس می‌کنیم، در شهری که در آن روز را شب می‌کنیم، در تندیس‌ها و مجسمه‌ها، موزه‌ها و حتی در داستان‌ها و آثار هنری. برای همراهی عمیق‌تر با داستان‌ها، دیدن بهتر آثار هنری و یا حتی داشتن دیدگاهی دقیق‌تر و بهتر نسبت به وضع موجود، خواندن تاریخ مهم است. برای شروع به خواندن تاریخ نیازی نیست از تمدن‌های اولیه شروع کنیم، شاید خواندن دوره‌ای از تاریخ که در آن زندگی می‌کنیم و یا داستان‌هایش را از بزرگ‌ترهایمان شنیده‌ایم، جذاب‌تر باشد. اتفاق‌های تاریخ معاصر غالبا به طور مستقیم در زندگی روزمره‌ی ما تاثیر دارند. هنوز هم اسناد فاش شده از کودتای ۲۸ مرداد می‌تواند خبر داغ و جذابی باشد. هنوز هم زندگی ما تحت تاثیر انقلاب ۵۷ است. برای همین است که کتاب‌های تاریخ معاصر ایران می‌توانند کتاب‌هایی جذاب و کاربردی برای خواندن باشد.

در این یادداشت چند کتاب از کتاب‌های تاریخ معاصر ایران معرفی می‌کنیم، کتاب‌هایی که می‌توانند ما را به خواندن تاریخ علاقه‌مند کنند.

اگر به تاریخ دوران باستان علاقه دارید، پیشنهاد می‌کنیم یادداشت « با ۱۱ کتاب صوتی تاریخی به دوران باستان سفر کنید» را از دست ندهید.

تاریخ معاصر ایران از قاجار تا کنون

تاریخ معاصر ایران از زمان به سلطنت رسیدن آقا محمدخان قاجار شروع می‌شود و تا امروز ادامه دارد. جنگ‌های ایران و روسیه، قرارداد ترکمانچای و گلستان، انقلاب مشروطه، سلطنت رضاشاه و کناره‌گیری‌اش از سلطنت، پادشاهی محمدرضا پهلوی، نهضت ملی شدن صنعت نفت، کودتای ۲۸ مرداد، انقلاب ۱۳۵۷، جنگ ایران و عراق و… همه و همه حوادثی هستند که در این سال‌ها بر ایران گذشته و خواندن درباره آن‌ها می‌تواند به درک ما از جامعه ایرانی کمک کند.

آغاز بی پایان مدرنیته ایرانی

شروع سلطنت قاجار با ورود مدرنیته به ایران همراه بود. از همان زمان خودمان را با آنچه در غرب اتفاق می‌افتاد مقایسه می‌کردیم و احساس ضعف در برابر غرب آغاز شد. همان‌جا که عباس میرزا پس از شکست در جنگ با روسیه از خود پرسید؛ «ما چگونه ما شدیم؟»

ما چگونه ما شدیم؟

صادق زیباکلام استاد گروه علوم سیاسی دانشگاه تهران است. زیبا کلام دو کتاب «ما چگونه ما شدیم؟» و «غرب چگونه غرب شد؟» را در پاسخ به کشمکش‌های ذهنی جامعه ایرانی نوشت. زیباکلام در کتاب «ما چگونه ما شدیم؟» با نگاهی جامعه‌شناسانه و انتقادی تاریخ ایران را مرور می‌کند تا به این سوالِ تاریخی پاسخ دهد. زیبا کلام جواب را نه تنها در تاریخ، که در مجموعه‌ای از عوامل اجتماعی، اقلیمی و سیاسی پیدا می‌کند.

خواندن کتاب «ما چگونه ما شدیم؟» برای شروع مطالعه تاریخ معاصر انتخاب خوبی میان کتاب‌های تاریخ معاصر ایران است. زبان کتاب ساده است و اصطلاحات تخصصی زیادی ندارد. نویسنده با آوردن مثال‌‌های فراون، مفهوم مورد نظرش را بیان می‌کند.

تاملی بر مدرنیته ایرانی

علی میرسپاسی استاد جامعه‌شناسی و مطالعات خاورمیانه و رئیس مرکز مطالعات ایران‌شناسی دانشگاه نیویورک است. میرسپاسی در این کتاب داستان مواجهه جامعه‌ی ایرانی در دوران معاصر با مدرنیته را نشان می‌دهد. از ابتدا مدرنیته را به عنوان حادثه‌ای که در غرب رخ می‌دهد، توضیح می‌دهد. نحوه مواجهه روشنفکران و نخبگان عصر مشروطه و حکومت پهلوی با مدرنیته جان‌مایه دو فصل از این کتاب است. در فصل‌های بعدی میرسپاسی به بررسی بومی‌سازی مدرنیته از نگاه جلال آل‌احمد و شریعتی می‌پردازد. دو روشنفکر خارج از جامعه روحانیت که نقش مهمی در این امر ایفا می‌کنند. میرسپاسی در فصل پنجم به بررسی دیدگاه متفکران و فرهنگ مدرنیته در غرب می‌پردازد. این فصل مقدمه‌ای است برای فصل ششم. فصلی که در آن به روند افول جریان روشنفکری در ایران با عنوان تراژدی چپ ایرانی می‌پردازد. در فصل پایانی نویسنده درباره امکانات ایران برای برپایی دموکراسی صحبت می‌کند.

جلال توکیان «تاملی بر مدرنیته ایرانی»را ترجمه کرده است. اگر این سوال در ذهن شما وجود دارد که تفکر غربی در جامعه ایرانی چه تاثیراتی داشته و تا کنون چه گام‌هایی برای همراه شدن با تفکر غربی در جامعه ایرانی برداشته شده است، خواندن این کتاب را پیشنهاد می‌کنیم.

سید ضیا

سید ضیاءالدین طباطبایی یا بنا به آنچه خود دوست داشت صدایش کنند، سیدضیا بدون تشدید اول و همزه آخر، همراه رضاخان در کودتای ۱۲۹۹ و  چهار سال رئیس‌الوزرای ایران بود. در کتاب سید ضیا، صدرالدین الهی مصاحبه‌هایی که با او در سال‌های آخر عمرش داشته جمع‌آوری کرده است. او متن مصاحبه‌ها را به همراه وصف حال و هوای گفتگو در این اثر آورده است. علاوه‌ بر این مصاحبه‌هایی که او پس از کودتا داشته، چند گفتگوی صوتی و نیز چند بریده روزنامه نیز در این کتاب آورده شده است.

این کتاب بنا به قولی که صدرالدین الهی به سید ضیا داده، در زمان حیات او منتشر نشده‌ است. در مقدمه الهی این اطمینان را به خواننده داده که دخل و تصرفی در متن مصاحبه‌ها نکرده  و جانب امانت را رعایت کرده است. اگر به نحوه سقوط قاجار و شکل‌گیری پادشاهی پهلوی و نقش کودتای ۱۲۹۹ در گسترش پروژه مدرنیزاسیون در ایران دارید، پیشنهاد می‌کنیم این کتاب را بخوانید.

مردم در سیاست ایران

یرواند آبراهامیان تاریخ‌نگار ارمنی زاده ایران است. آبراهامیان هم‌اکنون در کالج باروک دانشگاه نیویورک به تدریس تاریخ جهان و خاورمیانه مشغول است. او کتاب‌های بسیاری درباره ایران معاصر نوشته است. آبراهامیان با مطالعه دقیق اسناد تاریخی و روایت جذاب و گیرایش، درک جامعی از تاریخ معاصر به مخاطب می‌دهد.

کتاب مردم در سیاست ایران گردآوری ۵ مقاله است که در سال‌های مختلف نوشته شده. نقش و جایگاه مردم در تحول‌های تاریخی ایران موضوع اصلی پژوهش‌‌های آبراهامیان در این سال‌ها است. او راویِ فشارهایِ از پایین است تا چانه‌زنی‌های در بالا. به همین دلیل در ۵ برهه‌ی تاریخی جایگاه و نقش مردم را در تحولات بررسی می‌کند.

آبراهامیان در اولین مقاله به نقش مردم در انقلاب مشروطه می‌پردازد. در دومی، ردپای مردم در کودتای ۱۳۳۲ و وقایع پیش و پس از آن را نشان می‌دهد. در مقاله‌ی سوم سهم مردم در انقلاب ۵۷ را توضیح می‌دهد. مقاله‌ی چهارم درباره سرخوردگیِ جمعی مردمی و دلزدگی از سازمان‌های سیاسی مانند حزب توده است. پنجمی که رونوشتی از یک سخنرانی دانشگاهی است، درباره‌ی فراز و فرودهای جنبش کارگری ایران است. مقطعی کوتاه از تاریخ ایران که توده‌های مردم توانستند خواسته‌های خود را به حاکمان تحمیل کنند. خواندن این ۵ مقاله‌ی کوتاه درباره تاریخ ایران معاصر درک بهتری از وضعیت مردم ایران در آن دوران به ما می‌دهد.

جابه‌جایی دو انقلاب

انقلاب اسلامی ایران بدون شک مهم‌ترین رویداد تاریخ معاصر ایران است. انقلابی که با پشتوانه امر دینی همراه بود. در این کتاب مهدی نجف‌زاده به این پرسش ساده پاسخ می‌دهد که چرا در جامعه سنتی و عقب مانده ایرانی دوره قاجاریه، انقلابی مدرن و در جامعه نو شده ایرانی دوره پهلوی، انقلابی مذهبی رخ داد؟ درباره این سوال مهدی نجف‌زاده  یازده فصل صحبت می‌کند. رابطه جامعه و مذهب را بررسی می‌کند، تعریفی از دولت در ایران به ما می‌دهد و سیر اجتماعی شدن امر دینی در جامعه ایرانی را می‌گوید و در نهایت به انقلاب اسلامی ایران، چگونگی حرکت به سمت اتوپیای اسلامی و بازگشت به نشانه‌های مذهبی می‌پردازد. مهدی نجف‌زاده استاد علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد است.

مصلحت‌نامه

اکبر هاشمی رفسنجانی چهره مشهور انقلاب اسلامی است که از ابتدای شکل‌گیری انقلاب تا پایان عمرش با آن همراه بود. آن هم در راس و در حساس‌ترین سمت‌ها. رئیس مجلس خبرگان، رئیس جمهور، رئیس مجلس شورای اسلامی، رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام سمت‌هایی هستند که رفسنجانی پس از انقلاب بر عهده داشت. همه این‌ها باعث می‌شود که برای درک تاریخ ایران و کشمکش دائمی میان سنت و مدرنیته در روزگار پس از انقلاب به خاطرات و صحبت‌های او رجوع کنیم.

مصلحت‌نامه نسبت به کتاب‌هایی که پیش‌تر معرفی کردیم، انسجام کمتری دارد. سیر زمانی مشخصی ندارد. اما برای ما که در همین سال‌ها زندگی کرده‌ایم، خواندن بخش‌های مختلف این کتاب مثل کنار هم گذاشتن تکه‌های مختلف پازل است.

این کتاب در واقع حاشیه‌نگاری دیدارهای هاشمی رفسنجانی است. در نگارش این کتاب نویسندگان معرفی مهمان‌ها، فضا و حال و هوای گفتگو و سخنان هاشمی را در کنار هم نوشته‌اند. این کار با زبانی ساده و صریح در دو جلد انجام شده است.

دانلود کتاب الکترونیکی مصلحت‌نامه(جلد اول)

دانلود کتاب الکترونیکی مصلحت‌نامه(جلد دوم)

گوشه و کنار تاریخ معاصر ایران

خواندن تاریخ از دریچه یک موضوع خاص، رویداد خاص و چهره‌های مشهور و تاثیرگذار تاریخ معاصر نیز می‌تواند تجربه‌ای منحصر به فرد از فهم تاریخ باشد. چرا که علاوه بر یادگیری و فهم تاریخ، ما را با سایر مفاهیم علوم انسانی و شیوه‌ی متفاوت مشاهده و روایت تاریخ آشنا می‌کند. خواندن این کتاب‌های تاریخ معاصر ایران می‌توانند کمک بسیاری به فهم عمیق‌تر ما از تاریخ ایران معاصر کنند.

جنسیت و مدرنیته در ایران

نقش و تاثیر طبقات و لایه‌های زیرین جامعه در تحولات جامعه ایرانی و روند رشد و تثبیت مفهوم مدرنیته ایرانی موضوعی است که در تاریخ‌نگاری سال‌های اخیر مورد توجه قرار گرفته است. زنان به عنوان گروهی از اجتماع که همواره خطر نادیده شدن تهدیدشان می‌کند، موضوع داغ این روزهای تاریخ‌نگاری است. به خصوص با ترجمه کتاب خانم نجم‌آبادی به نام «زنان سیبیلو و مردان بی‌ریش»

زنان سیبیلو و مردان بی‌ریش

افسانه نجم‌آبادی استاد دانشگاه هاروارد در رشته مطالعات زنان، جنسیت و تاریخ است. او کتاب زنان سیبیلو و مردان بی‌ریش را در در پی پیدا کردن ردپای وضعیت زنان در تاریخ می‌نویسد. نوعی تاریخ‌نگاری از پایین که سابقه‌‌ی کمیدر ایران دارد. نجم‌آبادی در این کتاب، داده‌ها و اطلاعات  تاریخی را به کمک نظریه‌های علوم انسانی در کنار هم می‌چیند. بدین صورت روایتی تازه از تاریخ قاجاریه به دست می‌آورد که خواندنش جذاب است. نجم‌آبادی برای گردآوری داده‌های تاریخ سراغ سفرنامه‌ها، رمان‌‌ها، شعرها، نقاشی‌ها و پارچه‌نوشته‌های به جا مانده از دوران قاجار رفته است.

نویسنده در این کتاب به این سوال‌ها پاسخ می‌دهد؛ اول، جنسیت چه نقشی در شکل‌گیری مدرنیته ایرانی داشته و چگونه این نقش فرهنگی را ایفا کرده است؟

دوم، اگر مفاهیم کلیدی مدرنیته ایرانی جنسیتی بودند، چگونه جنسیتی شدند و این جنسیتی شدن چه تاثیری بر سرنوشت مدرنیته زنان و مردان ایرانی داشته است؟

این کتاب را آتنا کامل و ایمان واقفی ترجمه کرده‌اند. ترجمه‌ای دقیق و روان. آن‌ها در مقدمه گفته‌اند:ترجمه این کتاب برای ما نه فقط ترجمه یک کتاب، که برگرداندن یک اثر هنری به زبان مادری‌اش بود.» واقفی و کامل برای ترجمه کتاب ضمن انتخاب معادل‌های دقیق برای اصطلاحات تخصصی، به متن اصلی سفرنامه‌ها و کتب تاریخی قاجار برای ترجمه آن‌ها رجوع کرده‌اند.

دیگری در اندرونی؛ واکاوی فضاهای جنسیتی

«من زن هستم. یک دیگری. تاریخ من، تاریخ دیگری است، تاریخ دیگربودگی زن.» مرضیه بهرامی برومند دانش‌آموخته رشته مطالعات فرهنگی است. او در این کتاب کم‌حجم در چهار فصل دغدغه‌هایش را در حوزه زیست جنسی ایران قاجاری و چگونگی دیگری شدن زن در برابر مرد را بیان می‌کند. برای این کار به سراغ ویژگی‌های خاص سبک معماری خانه‌های تاریخی دوره قاجار می‌رود. به سراغ کنترل بدن زن در مرزبندی‌ معماری خانه‌های قاجار می‌رود. کنترلی که در نهایت در همه وجوه جامعه دیده می‌شود.

او پیش از آنکه وارد تحلیل‌ فضای خانه‌های درونگرای قاجاری شود، سعی می‌کند پایه‌های نظری خود را مبتنی بر آرا و نظریات جامعه‌شناسان بنا کند. در این راه به دور از هرگونه نظریه جانبدارانه و متعصبانه از دیگربودگی زنان در ایران سنتی صحبت می‌کند. نقش و جایگاه او در اجتماع را شرح داده و متناظر آن در خانه و فضاهای خصوصی رد پای این نقش را جستجو کرده است.

این کتاب اصطلاحات تخصصی بسیاری دارد. اما اگر به جامعه‌شناسی، معماری و یا هر دو علاقه دارید، این کتاب را از دست ندهید.

کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲؛ رازی در دل تاریخ ایران معاصر

بدون شک یکی از مهم‌ترین وقایع تاریخ معاصر ایران کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ است. اتفاقی که منجر به برکناری مصدق از نخست وزیری و تبعید او به احمدآباد شد. فاطمی را به جوخه اعدام رساند و قدرت محمدرضاشاه را بی حد و حصر کرد. کودتای ۲۸ مرداد با وجود اهمیتی که در تاریخ ایران دارد، هنوز  برخی از زوایای آن پنهان باقی مانده است. در این بخش کتاب‌هایی درباره این واقعه مهم تاریخی معرفی می‌کنیم.

 کودتا

کرومیت روزولت نوه رئیس جمهور سابق آمریکا بود. روزولت پس از تمام شدن دوره‌ی تحصیلیش در دانشگاه هاروارد و در ۲۵سالگی مسئول مطالعه و تحقیق درباره ایران شد. در سال ۱۳۳۲ مسئولیت طراحی کودتا و همکاری با بریتانیا در این عملیات را به عهده گرفت. کاری که باعث شد محمدرضا پهلوی تا آخر عمر او را «دوست» خود خطاب کند.

روزلوت در ۲۵۳ صفحه خاطراتشاز کودتای ۲۸ مرداد و شیوه همکاریش با سایر عوامل این کودتا را روایت می‌کند. اسناد و اطلاعاتی که او در این کتاب ارائه کرده است، در پاره‌ای از موارد دست اول و بدیع هستند. نثر ساده‌ی روزولت در بیان خاطراتش باعث می‌شود تا پایان کتاب همراه او شویم.

تراژدی تنهایی

«تراژدی تنهایی»اثر کریستوفر دوبلگ است. دوبلگ تحصیلاتش را در رشته‌ی فرهنگ و زبان هند در دانشگاه کمریج آغاز کرد. سپس به زبان فارسی گرایش پیدا کرد. بعد از تمام شدن تحصیلاتش به عنوان خبرنگار مقیم مجله اکونومیست به ایران آمد و با یک نقاش ایرانی ازدواج کرد.

دوبلگ در این کتاب به شیوه‌ای مستند و البته با لحنی شوخ، روایت زندگی مصدق را از تولد تا مرگ بازگو می‌کند. زندگی پرفراز و نشیب مردی از طبقه اشراف قجری که روزگاری نخست وزیر ایران شد و دست آخر در تنهایی خود در احمدآباد از دنیا رفت. دوبلگ در کتاب خود به واکاوی خلق و خوی قجری مصدق، عادت کشتی گرفتن و غش کردنش  در بزنگاه‌های تاریخی و گرایشش به درستکاری، صداقت و باورهای مذهبی از یک سو و خوی اشرافی‌گری از سویی دیگر می‌پردازد.

عنوان این کتاب در اصل «میهن‌پرست ایرانی» است. اما در ایران با دو عنوان «میهن‌پرست ایرانی» و «تراژدی تنهایی» ترجمه شده است.

یاددداشت‌های امیر اسدالله علم

از جمله کتاب‌های تاریخ معاصر ایران که جنبه مستند آن بیش از جنبه‌های تحلیلی است، کتاب یادداشت‌های امیر اسدالله علم است. امیر اسدالله علم یکی از چهره‌های مهم و تاثیرگذار تاریخ معاصر ایران است. او در دولت پهلوی دوم در دو بازه وزیر دربار شد. سال‌ها رئیس دانشگاه شیراز بود و یکی از تجددخواهان آن زمان بود. یکی از تئوریسین‌های انقلاب سفید و اصلاحات ارضی بود و در بسیاری از برهه‌های حساس سپر بلای شاه بود. علم در این سال‌ها خاطراتش را در قالب یادداشت‌هایی نوشته و آن‌ها را گرد هم آورده و در هفت جلد سال‌ها بعد منتشر کرده است. در ویرایش جدید این یادداشت‌ها به ترتیب زمانی تنظیم شدند و با کم کردن حجم آن این کتاب هفت جلدی در دو جلد عرضه شده است. تمام اسناد و عکس‌هایی که علم در این سال‌ها در کنار یادداشت‌هایش قرار داده در این کتاب آورده شده است.

یادداشت‌های علم برای اولین بار به انگلیسی گردآوری شدند، ابتدا هم قرار بر ترجمه نسخه انگلیسی بوده اما چندی بعد به متن اصلی یادداشت‌ها دسترسی پیدا شده. این نسخه، متن اصلی یادداشت‌های علم است که فقط ویراستاری شده و به گفته ناشر دخل و تصرفی در آن انجام نشده است. جلد دوم یادداشت‌های امیراسدالله علم را از اینجا می‌توانید بخوانید.

هنوز راه زیادی باقیست…

تاریخ معاصر ایران پر از اتفاق‌های کوچک و بزرگ است. اتفاقاتی که هر کدام می‌توانند موضوع بحث یک کتاب شوند. تا به امروز نیز کتاب‌های بسیاری از ایران معاصر نوشته شده است. کتاب‌هایی که با وجود اهمیتشان، در این یادداشت معرفی نشدند.در این یادداشت تلاش کردیم کتاب‌هایی مهم و جذاب برای شروع مطالعه تاریخ ایران معاصر را به شما معرفی کنیم.

شما چه کتاب‌هایی برای خواندن تاریخ معاصر ایران پیشنهاد می‌دهید؟

(۴۶۷ بازدید تا امروز)

این یادداشت‌ها را هم بخوانید

اشتراک گذاری